Giúp việc bạo hành cụ bà 82 tuổi: Khi rào chắn đạo đức sụp đổ

Áp lực chăm sóc và quá trình tích tụ bạo lực

Trong tâm lý học tội phạm, hành vi bạo hành người yếu thế hiếm khi là phản xạ tức thời. Nó thường là kết quả của sự tích tụ của những cảm xúc tiêu cực không được kiểm soát, những nhận thức lệch lạc về quyền lực và sự xói mòn dần của ranh giới đạo đức. Vự người giúp việc Trương Thị Bắc (47 tuổi, quê Thanh Hóa) bạo hành cụ bà gần 90 tuổi tại ngõ 190 phố Lò Đúc (phường Hai Bà Trưng, Tp.Hà Nội) là điển hình.

Chăm sóc người già là một công việc nặng nề, nhiều áp lực. Những người già yếu, sa sút trí tuệ cần sự chăm sóc tương đương với trẻ nhỏ, họ không thể tự ăn, cần hỗ trợ đi vệ sinh. Nhiều người già có thể khó tính hoặc lẩm cẩm, lú lẫn... gây ra sự bực tức cho người chăm sóc. Vì thế chăm sóc người già không chỉ đòi hỏi thể lực mà còn yêu cầu sự kiên nhẫn, trách nhiệm, tốt bụng và thấu cảm.

Mới đây Công an Tp.Hà Nội đã khởi tố Trương Thị Bắc về tội Hành hạ người khác quy định tại điều 140 BLHS.

Tuy nhiên, trên thực tế, hiện nay nguồn nhân lực chính trong việc chăm sóc người cao tuổi tại gia thường là những người phụ nữ trung niên có trình độ học vấn hạn chế, không được đào tạo về điều dưỡng hay tâm lý lão khoa, làm việc chủ yếu vì mưu sinh chứ không phải từ định hướng nghề nghiệp.

Sự chênh lệch nghiêm trọng giữa yêu cầu công việc và năng lực của người chăm sóc tạo ra sự căng thẳng tiềm ẩn. Khi chăm sóc người già yếu hoặc sa sút trí tuệ trong thời gian dài, người giúp việc nhà thiếu kiến thức điều dưỡng chuyên nghiệp dễ bị căng thẳng tâm lý.

Khi không thể đối phó, họ có thể biến những cảm xúc tiêu cực (như cáu kỉnh và kiệt sức) thành hành vi bạo lực đối với người già, chẳng hạn như "trút giận" bằng cách đánh đập và lăng mạ.

Áp lực không tạo ra cái ác, nó chỉ làm lộ rõ bản chất của những cá nhân vốn thiếu nền tảng đạo đức và khả năng kiểm soát hành vi. Khi gặp điều khó chịu, họ liền trút giận bằng bạo lực, bởi trong lòng họ có sự nhận thức lệch lạc về quyền lực.

Khi quyền lực bị hiểu sai

Mối quan hệ giữa người chăm sóc và người cao tuổi là một mối quan hệ bất đối xứng, người cao tuổi hoàn toàn phụ thuộc vào sự chăm sóc. Người giúp việc kiểm soát toàn bộ sinh hoạt hằng ngày: ăn uống, vệ sinh, di chuyển, thậm chí là sự tồn tại của người già trong không gian sống. Chính sự bất đối xứng ấy, nếu rơi vào tay một người có nhân cách lệch lạc, sẽ biến thành công cụ của cái ác.

Người chăm sóc bắt đầu ảo tưởng về quyền lực, cho rằng mình có quyền ra lệnh, ép buộc, thậm chí trừng phạt. Khi người già không hợp tác, chậm chạp hay lú lẫn, bạo lực được sử dụng như một cách áp đặt sự thống trị.

Cụ bà 90 tuổi trong vụ việc này không có khả năng chống cự, không thể kêu cứu, cũng không đủ sức tự bảo vệ bản thân. Trong quá trình chăm sóc, Trương Thị Bắc dần tự coi mình là bên thống trị, hình thành tâm lý lệch lạc "Tôi là trung tâm" và thiết lập cảm giác kiểm soát thông qua hành vi lạm dụng.

Hành vi bạo hành của Trương Thị Bắc được camera ghi lại.

Ngoài ra, trong văn hóa truyền thống, việc phục vụ người khác được coi là một công việc thấp kém, khiến người giúp việc dễ mang cảm giác lép vế, bị coi thường và thiếu giá trị. Một số người giúp việc cân bằng lại sự tự ti này bằng cách bắt nạt người già rồi khoái trá khi "chủ nhân" không thể chống lại. Bạo lực trong trường hợp này không chỉ là trút giận mà còn là cách méo mó để người gây hại cảm thấy mình là kẻ mạnh mẽ, có quyền lực.

Đây là dạng bạo lực nguy hiểm bởi nó diễn ra thầm lặng ngay trong gia đình, vốn là nơi lẽ ra phải an toàn nhất đối với người già.

Vất vả không phải lý do để tàn nhẫn

Trên thế giới đã có nhiều vụ án người người cao tuổi bị bạo hành bởi người giúp việc. Các nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng người chăm sóc hành hạ người cao tuổi (về cả thể chất hoặc tâm lý) có mối liên hệ chặt chẽ với áp lực công việc, stress và thiếu đào tạo chuyên môn của người chăm sóc. Hầu hết thủ phạm khi bị bắt đều khai rằng họ cảm thấy áp lực công việc quá lớn hoặc bực tức vì lương thấp, nên mới trút hết sự oán giận lên nạn nhân.

Nhưng không thể lấy lý do mệt mỏi, áp lực để bao biện cho hành vi tàn nhẫn. Trong xã hội, vẫn có biết bao người chăm sóc người già một cách tử tế, chu đáo đó thôi.

Đạo đức và khả năng đồng cảm là rào chắn ngăn con người làm điều tàn nhẫn. Trong các vụ bạo hành người cao tuổi, rào chắn này thường đã sụp đổ từ lâu.

Nạn nhân là người già yếu, mất trí nhớ, không có khả năng chống cự hoặc không thể tự diễn đạt rành mạch, nên việc đánh đập, mắng chửi hay bỏ mặc trở nên dễ dàng hơn rất nhiều trong nhận thức của kẻ gây hại.

Đây là dấu hiệu rõ ràng của sự suy thoái đạo đức nghiêm trọng, lương tâm không còn đóng vai trò kiểm soát hành vi.

Điều đáng sợ nhất ở những vụ bạo hành trong chăm sóc tại gia là tính lặp lại. Giữa môi trường khép kín, mỗi lần bạo lực không bị phát hiện sẽ củng cố thêm niềm tin sai lệch rằng hành vi đó là "chấp nhận được", "an toàn", "không có hậu quả". Ranh giới đúng sai bị bào mòn từng chút một. Những hành vi ngược đãi sẽ có xu hướng tăng dần, trở thành thói quen.

Với người cao tuổi, bạo hành không chỉ để lại những vết bầm tím trên da thịt. Nó phá vỡ cảm giác an toàn cuối cùng của một đời người. Nạn nhân dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn, lo âu, suy sụp cả sức khỏe lẫn tinh thần.

Vụ bạo hành cụ bà 90 tuổi tại Hà Nội không chỉ là câu chuyện của một cá nhân lệch lạc, mà là hồi chuông cảnh báo về một vấn đề xã hội đang bị bỏ ngỏ. Khi xã hội già hóa nhanh chóng, nhu cầu chăm sóc tăng cao, nhưng hệ thống đào tạo và giám sát không theo kịp, nguy cơ những bi kịch tương tự sẽ còn tiếp diễn.

Nếu công việc này bị xem nhẹ, thiếu chuẩn mực đạo đức, thiếu đào tạo và thiếu giám sát, những cụ già yếu thế khác vẫn sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị tổn thương ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Cần xem chăm sóc người cao tuổi là một nghề chuyên môn, không phải lao động giản đơn. Người chăm sóc phải được đào tạo bài bản về kỹ năng lão khoa, giao tiếp với người sa sút trí tuệ, quản lý cảm xúc và kiểm soát hành vi trong môi trường áp lực cao. Song song đó, cơ chế giám sát trong quá trình làm việc cần được thiết lập rõ ràng, tránh tình trạng đóng cửa giao phó hoàn toàn cho người giúp việc trong không gian kín.

Luật gia Lê Bảo Ngọc (Tác giả các sách về Tâm lý Tội phạm)