Gỡ nút thắt tuyển sinh ngành Khoa học nền tảng và công nghệ cốt lõi

Vì sao người học vẫn chưa mặn mà với các ngành then chốt?

Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), số thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2025 là 1,16 triệu, trong đó có hơn 681.000 thí sinh trúng tuyển đã nhập học đại học, cao đẳng ngành giáo dục mầm non, chiếm khoảng 59% số thí sinh dự thi tốt nghiệp.

Đáng chú ý, trong số 681.688 thí sinh trúng tuyển và nhập học vào các trường đại học, cao đẳng sư phạm năm 2025, nhóm ngành Kinh doanh và quản lý tiếp tục dẫn đầu với hơn 146.000 tân sinh viên, chiếm tỉ lệ 21%. Trong khi đó, 44 ngành thuộc nhóm công nghệ chiến lược tuyển được 150.400 thí sinh, chiếm tỷ lệ 22% và các ngành Khoa học cơ bản cũng tuyển được số lượng thí sinh rất khiêm tốn, nằm trong số 12 ngành học xếp vào top cuối. Trong đó, ngành Toán và thống kê có 4.189 sinh viên; ngành Khoa học Tự nhiên có 4.699 sinh viên; Khoa học sự sống có 4.828 sinh viên…

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến thí sinh còn dè dặt với các ngành Khoa học cơ bản và công nghệ cốt lõi là bởi tâm lý ngại khó. So với các ngành kinh tế, kinh doanh hay dịch vụ, nhóm ngành Khoa học cơ bản và công nghệ đòi hỏi nền tảng Toán học, tư duy logic và khả năng nghiên cứu bền bỉ. Quá trình đào tạo thường nặng về thực hành, thời gian học dài, áp lực cao. Bên cạnh đó, không ít học sinh và phụ huynh vẫn mang tâm lý “học gì dễ xin việc, thu nhập nhanh”, trong khi nhiều ngành Khoa học cơ bản và công nghệ cốt lõi cần thời gian tích lũy trước khi đạt mức thu nhập hấp dẫn.

Số lượng thí sinh theo học các ngành liên quan đến Khoa học cơ bản và công nghệ cốt lõi hiện vẫn còn thấp, chưa tương xứng với kỳ vọng.

Điều này khiến lượng thí sinh đăng ký vào các ngành được xem là nền tảng, then chốt chưa tương xứng với nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Ngoài ra, công tác hướng nghiệp hiện nay chưa thực sự hiệu quả. Nhiều học sinh chưa hiểu rõ vai trò của các ngành Khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ đối với sự phát triển đất nước cũng như cơ hội nghề nghiệp rộng mở trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển công nghiệp công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và chuyển đổi số.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cho rằng, có một thực tế là giai đoạn vừa qua, học sinh chưa có định hướng về ngành nghề một cách đầy đủ. Ngành nghề nào cũng quan trọng cho sự vận động và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, nếu xác định Khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực phát triển thì cần phải có nhiều thông tin hơn cho học sinh tìm hiểu và lựa chọn. “Thực tế, học sinh Việt Nam vốn có thế mạnh về Khoa học tự nhiên, đạt nhiều giải cao trong các kỳ thi Olympic quốc tế các môn Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Hóa học nhưng công tác định hướng vẫn chưa đầy đủ nên sự lựa chọn của các em còn phân tán. Thời gian tới, cần phải có định hướng rõ ràng hơn, thông tin chi tiết hơn để các em sớm nhìn nhận thấy thế mạnh của mình và theo đuổi niềm đam mê đối với ngành Khoa học cơ bản và công nghệ cốt lõi”- GS.TS Nguyễn Tiến Thảo chia sẻ.

Cần chính sách đồng bộ, đủ mạnh để thu hút người học

Nhiều chuyên gia cho rằng, trong chiến lược phát triển đất nước, nguồn nhân lực Khoa học kỹ thuật và công nghệ chất lượng cao chính là nền tảng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và làm chủ công nghệ. Việc thu hút thí sinh vào các ngành Khoa học, kỹ thuật và công nghệ cốt lõi không chỉ là câu chuyện tuyển sinh của các trường đại học mà còn là yêu cầu chiến lược đối với sự phát triển bền vững của quốc gia.

Để thu hút thí sinh vào lĩnh vực Khoa học kỹ thuật và công nghệ cốt lõi, trước hết cần tạo ra những cơ chế hỗ trợ đủ sức hấp dẫn. Trong đó, chính sách học bổng, miễn giảm học phí, hỗ trợ nghiên cứu cần được quan tâm, mở rộng cho sinh viên theo học các ngành chiến lược. Cùng với đó, cần xây dựng lộ trình nghề nghiệp rõ ràng cho người học. Khi nhìn thấy cơ hội việc làm ổn định, môi trường nghiên cứu hiện đại và mức thu nhập xứng đáng, thí sinh sẽ mạnh dạn lựa chọn hơn.

Theo GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, điểm số ở bậc THPT không quyết định hoàn toàn khả năng theo học các ngành liên quan đến Khoa học cơ bản và công nghệ cốt lõi. Nhiều học sinh có điểm Toán chưa nổi bật nhưng khi được đào tạo bài bản trong môi trường đại học, gắn với mục tiêu nghề nghiệp cụ thể vẫn phát triển rất nhanh.

“Yếu tố quan trọng hơn là tư duy logic, sự kiên trì và tinh thần học hỏi. Hệ sinh thái khoa học, công nghệ hiện nay cũng rất rộng mở, ứng dụng trong cả các ngành xã hội như báo chí, truyền thông với các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, nội dung số, đo lường độc giả… cho phép người trẻ tham gia ở nhiều vị trí khác nhau, từ nghiên cứu, ứng dụng đến truyền thông khoa học. Do đó, thay vì chạy theo số đông, việc lựa chọn ngành học của học sinh cần dựa trên năng lực, dữ liệu cũng như nhu cầu thị trường lao động. Hiện Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đặt mục tiêu tăng gấp đôi quy mô nhân lực vào năm 2035, tập trung xây dựng các nhóm nghiên cứu trẻ và có cơ chế học bổng cho nghiên cứu sinh”- GS.TS Trần Hồng Thái cho hay.

Bộ GD&ĐT đang hoàn thiện và trình Chính phủ Dự thảo Nghị định về chính sách học bổng nhằm thu hút thí sinh vào các ngành Khoa học kỹ thuật và công nghệ cốt lõi.

GS.TS Đinh Thị Mai Thanh, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cũng cho biết, để thu hút người giỏi vào các lĩnh vực Khoa học và công nghệ cốt lõi, nhà trường đang triển khai nhiều chính sách học bổng hấp dẫn cho sinh viên các ngành công nghệ vũ trụ, vi mạch bán dẫn, Toán học, Hóa học và Khoa học cơ bản với mức hỗ trợ từ 25% đến 100% học phí. Ngoài ra, sinh viên đại học có thể nhận được mức hỗ trợ khoảng 4 triệu đồng/tháng; học viên thạc sĩ 5 triệu đồng/tháng và nghiên cứu sinh tiến sĩ 7 triệu đồng/tháng.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cho biết, hiện nay, Bộ GD&ĐT đang hoàn thiện và trình Chính phủ Dự thảo Nghị định về chính sách học bổng cho nhóm ngành liên quan đến Khoa học kỹ thuật và công nghệ cốt lõi, đặc biệt là STEM. Theo đó, những học sinh sử dụng các tổ hợp xét tuyển như Toán, Vật Lý, Hóa học, Sinh học vào các ngành công nghệ chiến lược, kỹ thuật then chốt và Khoa học cơ bản sẽ có cơ hội nhận hỗ trợ rất lớn. Cụ thể, nếu các em có điểm xét tuyển nằm trong nhóm 30% cao nhất của ngành đó, Nhà nước có thể hỗ trợ kinh phí đào tạo từ bậc đại học cho đến bậc tiến sĩ, nếu người học theo đuổi nhóm ngành này. Đây là chính sách mang tính đột phá nhằm thu hút và định hướng con đường sự nghiệp cho các em ngay từ bậc trung học THCS, THPT, thậm chí là bậc tiểu học.