Gỡ vướng mặt bằng, bảo đảm vật liệu để đẩy nhanh giải ngân đầu tư công

Tiến độ thi công các dự án là yếu tố quan trọng để đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công. (Ảnh: KC)

Giải ngân tăng so với cùng kỳ

Theo Báo cáo 908/BC-BTC ngày 3/11 của Bộ Tài chính, đến hết tháng 10, cả nước đã giải ngân vốn đầu tư công khoảng 708,6 nghìn tỷ đồng vốn kế hoạch năm 2026, tăng khoảng 217,5 nghìn tỷ đồng so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ giải ngân đạt 74,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, so với 54,4% cùng kỳ năm 2025.

Bộ Tài chính cũng đưa ra tỷ lệ 76,6% khi loại khỏi kế hoạch khoảng 30,7 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách địa phương tiết kiệm để dự kiến đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng. Số tiền đã giải ngân là như nhau ở 2 cách tính. Khi dùng mức 76,6% để so sánh, có 8 bộ, cơ quan trung ương và 16 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân cao hơn bình quân cả nước.

Vốn ngân sách địa phương đã giải ngân khoảng 526,5 nghìn tỷ đồng, đạt 81% kế hoạch. Vốn ngân sách trung ương giải ngân khoảng 182 nghìn tỷ đồng, đạt 59,6%. Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh là 2 địa phương có khối lượng giải ngân lớn, lần lượt khoảng 125,4 nghìn tỷ đồng và 111 nghìn tỷ đồng.

Đáng chú ý, tháng 10 là kỳ chấm điểm giải ngân chính thức đầu tiên của Bộ Tài chính. Với vốn kế hoạch năm 2026, có 7 bộ, cơ quan trung ương và 13 địa phương được xếp loại giải ngân rất tốt. Điện Biên đạt 100 điểm, đứng đầu nhóm địa phương, Hải Phòng đạt 99,97 điểm. Ở khối trung ương, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng vừa đạt 100 điểm, vừa giải ngân khối lượng lớn, lần lượt khoảng 34,1 và 38,6 nghìn tỷ đồng.

Có 15 bộ, cơ quan trung ương và 16 địa phương được xếp loại tốt. Nhóm trung bình gồm 7 bộ, cơ quan trung ương và 4 địa phương. Ở nhóm chưa tốt có Bộ Khoa học và Công nghệ, Đài Tiếng nói Việt Nam, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và tỉnh Cao Bằng.

Có 9 bộ, cơ quan trung ương và 11 địa phương đạt từ 90 điểm trở lên nhưng được xếp loại tốt thay vì rất tốt vì tỷ lệ giải ngân vẫn dưới bình quân cả nước.

Bộ Tài chính chấm riêng phần vốn từ các năm trước được kéo dài sang năm 2026. Ở nhóm vốn này, 9 bộ, cơ quan trung ương và 17 địa phương được xếp loại rất tốt. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh được xếp loại chưa tốt với vốn kế hoạch năm 2026 nhưng đạt 100 điểm với phần vốn từ các năm trước kéo dài sang năm nay. Trên phạm vi cả nước, phần vốn kéo dài mới giải ngân khoảng 67,5 nghìn tỷ đồng, đạt 49% kế hoạch.

Đến hết tháng 10, các dự án giao thông trọng điểm đã giải ngân khoảng 121,5 nghìn tỷ đồng, đạt 66,8% kế hoạch vốn đã phân bổ. Với nhóm dự án này, tỷ lệ giải ngân vốn ngân sách địa phương đạt 82,2%, còn vốn ngân sách trung ương đạt 59%.

Trong 24 dự án và dự án thành phần có tỷ lệ giải ngân dưới 40%, có 7 trường hợp được bố trí vốn để chuẩn bị đầu tư. Đáng chú ý, 6 dự án và dự án thành phần trong nhóm này có kế hoạch hoàn thành hoặc cơ bản hoàn thành ngay trong năm 2026.

Đến cuối tháng 10, tỷ lệ phân bổ chi tiết đạt 99,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, sau khi loại phần vốn cân đối ngân sách địa phương giao tăng. Còn khoảng 7,8 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách trung ương của 5 bộ, cơ quan trung ương và 20 địa phương chưa được phân bổ chi tiết. Trong đó có phần dự kiến bố trí cho các dự án khởi công mới chưa hoàn tất thủ tục hoặc chưa được giao kế hoạch đầu tư công trung hạn. Một số khoản bổ sung cho địa phương, như vốn xây trường học tại các xã biên giới, cũng đang chờ hoàn thiện thủ tục để giao đến từng công trình.

Giải trình trước Quốc hội sáng 31/10, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho rằng công tác chuẩn bị dự án còn bất cập là một nguyên nhân khiến giải ngân chậm, số vốn phải chuyển nguồn còn lớn. Với các dự án ODA, việc điều chỉnh trong quá trình thực hiện có thể kéo dài do phải thỏa thuận với phía nước ngoài và ký lại hiệp định. Theo Bộ trưởng, cần làm tốt khâu chuẩn bị và tổ chức thực hiện để sớm đưa công trình vào sử dụng, nâng hiệu quả đầu tư, giảm chuyển nguồn và tạm ứng.

Gỡ vướng mặt bằng, vật liệu và điều chuyển vốn

Theo Bộ Tài chính, giải phóng mặt bằng vẫn là một trong những nguyên nhân làm chậm tiến độ thi công. Tại một số dự án, việc xác định nguồn gốc đất mất nhiều thời gian do hồ sơ chưa đầy đủ hoặc đất đã qua nhiều lần chuyển nhượng. Có nơi còn vướng đơn giá bồi thường hoặc một số người dân chưa đồng thuận với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Mặt bằng bàn giao chậm khiến nhà thầu khó tổ chức thi công liên tục và ảnh hưởng đến khối lượng hoàn thành để thanh toán.

Bộ Tài chính đề nghị lập lịch hoàn thành từng thủ tục, từ xác minh nguồn gốc đất, xác định giá đất đến phê duyệt phương án bồi thường. Những đoạn đủ điều kiện pháp lý và có thể thi công liên tục cần được ưu tiên bàn giao. Ở những nơi người dân còn băn khoăn, cơ quan thực hiện phải đối thoại, giải thích chính sách và đẩy nhanh việc bố trí tái định cư để người dân sớm ổn định chỗ ở, sinh kế.

Tình trạng thiếu đất đắp, cát, đá tập trung chủ yếu ở các dự án giao thông trọng điểm vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều công trình triển khai cùng thời điểm khiến nguồn cung có lúc không đáp ứng kịp. Giá vật liệu, nhiên liệu và cước vận chuyển biến động cũng làm tăng chi phí, gây khó cho một số gói thầu theo đơn giá cố định. Cùng với khó khăn trong huy động lao động có tay nghề và ảnh hưởng của thời tiết, những trở ngại này làm chậm tiến độ ở một số công trình.

Theo phương án điều phối tạm thời do Bộ Công thương ban hành ngày 24/10, địa phương có mỏ và địa phương có dự án cần phối hợp xác định nguồn cung, thời điểm giao và phương án vận chuyển. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, Bộ Tài chính đề nghị đưa các mỏ đã được cấp phép vào khai thác, nâng công suất mỏ đang hoạt động theo quy định và ưu tiên nguồn cát cho các tuyến Châu Đốc-Cần Thơ- Sóc Trăng, Thành phố Hồ Chí Minh-Trung Lương-Mỹ Thuận cùng các dự án đang thiếu vật liệu. Việc cập nhật giá vật liệu sát thị trường cũng giúp chủ đầu tư có căn cứ xử lý những vướng mắc phát sinh khi thực hiện hợp đồng.

Với các công trình giao thông trọng điểm còn chậm, Bộ Tài chính đề nghị chủ đầu tư, tư vấn và nhà thầu xác định rõ hạng mục chậm, nguyên nhân và trách nhiệm của từng bên để lập kế hoạch thi công bù khối lượng. Khi có khối lượng hoàn thành, chủ đầu tư cần lập hồ sơ thanh toán ngay để tránh dồn vào cuối kỳ. Chính phủ cũng yêu cầu kiểm soát tạm ứng theo tiến độ và đẩy nhanh thu hồi vốn tạm ứng.

Với những dự án khó sử dụng hết số vốn được giao, Chính phủ yêu cầu điều chuyển vốn sang dự án giải ngân tốt và có nhu cầu bổ sung. Quyết định điều chuyển cần dựa trên tiến độ thực tế, khả năng hoàn thành khối lượng và nhu cầu vốn của nơi tiếp nhận.

Để phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, Bộ Tài chính đề nghị tập trung xử lý phần vốn kế hoạch năm 2026 còn lại đến hết ngày 31/1/2027. Với những đơn vị được xếp loại giải ngân chưa tốt trong tháng 10, Bộ Tài chính đề nghị rà soát nguyên nhân, xác định trách nhiệm và giao thời hạn xử lý các vướng mắc của từng dự án.