Gỡ vướng nguồn vốn, mặt bằng khi triển khai 3 dự án cao tốc

Quốc hội thảo luận phiên chiều 10/11. (Ảnh: DUY LINH)

Việc đầu tư các tuyến cao tốc Mộc Châu-Sơn La, Bảo Hà-Lai Châu và Quảng Ngãi-Kon Tum nhận được sự đồng tình của các đại biểu Quốc hội. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả khi triển khai, các đại biểu đề nghị làm rõ khả năng cân đối vốn, trách nhiệm của địa phương trong giải phóng mặt bằng, tái định cư và phạm vi áp dụng các cơ chế đặc thù.

Chiều 10/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư 3 Dự án đầu tư xây dựng đường bộ cao tốc: Cao tốc Bảo Hà-Lai Châu, đoạn Bảo Hà-Tân Phong; (2) Cao tốc Quảng Ngãi-Kon Tum; (3) Cao tốc Mộc Châu-Sơn La-Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La.

Cân đối nguồn lực, bảo đảm sinh kế cho người dân

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) thống nhất với chủ trương đầu tư tuyến cao tốc Bảo Hà-Lai Châu, bởi tuyến đường sẽ cải thiện kết nối giao thông, tạo thuận lợi cho vận tải hàng hóa, đi lại, cứu hộ, cứu nạn và góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị rà soát mức vốn đối ứng dự kiến của Lai Châu khoảng 2.004 tỷ đồng, tương đương 38,7% kế hoạch vốn đầu tư công ngân sách địa phương giai đoạn 2026-2030. Đại biểu cho rằng cần xem xét tăng hỗ trợ từ ngân sách Trung ương, có thể cân nhắc bố trí toàn bộ vốn Trung ương nếu có điều kiện, đồng thời gắn trách nhiệm hỗ trợ với cam kết của địa phương trong giải phóng mặt bằng, tái định cư và đầu tư các tuyến kết nối.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng). (Ảnh: DUY LINH)

Đại biểu cũng lưu ý việc bố trí các khu đổ thải phải bảo đảm an toàn địa chất, thoát nước và môi trường, hạn chế nguy cơ sạt lở, ảnh hưởng đến khu dân cư và đất sản xuất. Công tác tái định cư cần gắn với sinh kế của người dân. Các địa phương cần sớm xác định danh mục, nguồn vốn và tiến độ thực hiện những tuyến đường kết nối khu sản xuất, du lịch, dân cư với các nút giao cao tốc.

Cùng quan tâm đến nguồn lực đầu tư, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) đề nghị tính toán khả năng cân đối ngân sách địa phương, nhất là những tỉnh miền núi, biên giới còn khó khăn như Lai Châu. Đại biểu nhấn mạnh ý nghĩa của các tuyến cao tốc đối với kết nối giao thông, tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội và liên kết các vùng.

Về giải phóng mặt bằng, đại biểu đề nghị phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị-xã hội để tuyên truyền, vận động người dân; hạn chế tối đa việc thu hồi đất rừng, đất lúa hai vụ; chuẩn bị khu tái định cư và phương án bảo đảm sinh kế cho các hộ bị ảnh hưởng.

Đại biểu cũng đề nghị quan tâm nguồn lực đầu tư một số tuyến cao tốc tại Đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn đến năm 2030, gồm Hồng Ngự-Trà Vinh, Cà Mau-Đất Mũi và Đức Hòa-Mỹ An.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp). (Ảnh: DUY LINH)

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn) cũng đề nghị Chính phủ rà soát, xác định mức vốn đối ứng phù hợp với năng lực tài chính của từng tỉnh, đặc biệt là Lai Châu, địa phương có thu ngân sách hàng năm chỉ đạt trên 2.000 tỷ đồng. Trong trường hợp ngân sách trung ương có thể bố trí được, đại biểu kiến nghị áp dụng cơ chế hỗ trợ tối đa cho Lai Châu, giúp địa phương hoàn thành các công trình hạ tầng then chốt, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc miền núi.

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (Đoàn Quảng Ngãi) nhận định dự án Cao tốc Quảng Ngãi-Kon Tum không đơn thuần chỉ là một dự án hạ tầng giao thông mà là một mắt xích chiến lược quan trọng, mở ra không gian phát triển mới, tháo gỡ điểm nghẽn liên kết vùng và củng cố vững chắc thế trận quốc phòng-an ninh cho cả vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Đầu tư Cao tốc Quảng Ngãi-Kon Tum là quyết sách mang tính chiến lược, đáp ứng lòng mong mỏi của cử tri và nhân dân miền trung-Tây Nguyên.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn). (Ảnh: DUY LINH)

Về giải phóng mặt bằng, tái định cư và sinh kế bền vững, đại biểu đề nghị tỉnh Quảng Ngãi cần thực hiện nghiêm nguyên tắc "nơi ở mới có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ"; hoàn thiện đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi đưa người dân đến ở; chú trọng bảo tồn văn hóa, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với đào tạo nghề, sinh kế lâu dài và bền vững.

Về nguồn vốn và kỷ luật giải ngân, đại biểu đề nghị tỉnh Quảng Ngãi sớm phân bổ chính thức 2.047 tỷ đồng vốn đối ứng đã cam kết và Chính phủ ưu tiên cân đối đủ phần vốn ngân sách trung ương còn thiếu từ nguồn tăng thu, tiết kiệm chi, các cơ chế đặc thù để chỉ định thầu, di dời hạ tầng điện; bảo đảm công khai, minh bạch, đúng pháp luật.

Làm rõ cơ chế đặc thù, tiến độ thực hiện dự án

Góp ý về các cơ chế đặc thù, đại biểu Nguyễn Trúc Sơn (Đoàn Lạng Sơn) đề nghị làm rõ cách xác định tổng mức đầu tư, tiến độ và phạm vi áp dụng cơ chế chỉ định thầu.

Với các dự án miền núi, địa hình phức tạp, đại biểu đề xuất thời gian thực hiện khoảng 6 năm, thay vì giới hạn trong giai đoạn 2027-2030. Đại biểu đồng tình với việc nghiên cứu cơ chế chỉ định thầu để chủ động lựa chọn nhà thầu có năng lực trong bối cảnh nhiều dự án lớn được triển khai cùng thời điểm. Tuy nhiên, cần làm rõ phạm vi, thẩm quyền áp dụng, không chỉ giới hạn ở các dự án do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư.

Đại biểu cũng đề nghị Chính phủ làm rõ những loại quy hoạch, cấp độ quy hoạch được áp dụng cơ chế đặc thù khi dự án chưa phù hợp với quy hoạch hiện hành, tạo cơ sở để địa phương triển khai, tránh lúng túng trong quá trình phê duyệt.

Giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, trên cơ sở ý kiến phát biểu tại tổ của các đại biểu Quốc hội, Bộ Xây dựng đã tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp và hoàn thiện dự án.

Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh phát biểu giải trình. (Ảnh: DUY LINH)

Về quy mô và phương án thiết kế, Bộ trưởng cho biết cả 3 dự án đều được thiết kế với quy mô 4 làn xe cao tốc, có làn dừng xe khẩn cấp, phù hợp với quy hoạch ngành, kết quả dự báo nhu cầu vận tải và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường bộ cao tốc.

Về tốc độ thiết kế, các dự án tuân thủ Tiêu chuẩn TCVN 5729:2012. Đối với tuyến qua khu vực miền núi có địa hình khó khăn, độ dốc lớn và chênh cao lớn (như đoạn Mộc Châu-Sơn La-Điện Biên có chênh cao trên 1.000m), tốc độ thiết kế quy định là 80 km/giờ để bảo đảm an toàn kỹ thuật. Đối với các đoạn qua vùng đồng bằng, tốc độ thiết kế đạt từ 100 đến 120 km/giờ. Hướng tuyến của các dự án được lựa chọn trên nguyên tắc phù hợp với quy hoạch, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, phù hợp với địa hình tuyến đi qua; hạn chế tác động đến các khu vực nhạy cảm về môi trường, danh lam thắng cảnh, giảm thiểu tối đa chi phí giải phóng mặt bằng.

Về khả năng cân đối nguồn vốn, 3 dự án thuộc Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, được Chính phủ ưu tiên cân đối nguồn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030. Cụ thể, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí khoảng 119.389 tỷ đồng trên tổng mức khoảng 162.393 tỷ đồng (chiếm khoảng 75%).

Về sự tham gia của ngân sách địa phương, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, hiện có 15 địa phương được giao làm cơ quan chủ quản thực hiện các dự án cao tốc. Nhìn chung, các địa phương đã chủ động cân đối ngân sách địa phương để tham gia đầu tư, bao gồm cả công tác giải phóng mặt bằng.

Về nguồn vốn, trong tổng nhu cầu khoảng 162.393 tỷ đồng của 3 dự án, ngân sách Trung ương dự kiến ưu tiên bố trí khoảng 119.389 tỷ đồng, tương đương 75%. Phần vốn còn lại sẽ tiếp tục được Chính phủ cân đối từ các nguồn phù hợp, trong đó có nguồn dự phòng, phần tiết kiệm trong quá trình đấu thầu, chỉ định thầu và tiền quyết toán.

Về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, Bộ trưởng cho biết nội dung này được tách thành dự án thành phần để địa phương chủ động thực hiện. Các địa phương cần sớm chuẩn bị quỹ đất, nhà ở và hạ tầng tái định cư, bảo đảm tiến độ bàn giao mặt bằng.

Đối với cơ chế chỉ định thầu, Bộ trưởng nhấn mạnh đây là chính sách được đề xuất để tạo điều kiện chủ động trong quá trình triển khai, không bắt buộc tất cả dự án phải áp dụng. Căn cứ tính chất, yêu cầu kỹ thuật, tiến độ và điều kiện cụ thể, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu phù hợp.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng khẳng định sẽ tiếp tục hoàn thiện hồ sơ các dự án, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội xem xét, thông qua chủ trương đầu tư để các địa phương triển khai thực hiện.