Gỡ vướng thuế tối thiểu cho BOT điện

Khoản thu mới phát sinh điểm nghẽn

Kỳ tính thuế năm 2024 đánh dấu năm đầu tiên Việt Nam thực hiện Nghị quyết số 107/2023/QH15 (Nghị quyết 107) về áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, đến ngày 10/7/2026, có 1.654 tập đoàn đã kê khai thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn (QDMTT) và 23 tập đoàn kê khai tổng hợp thu nhập chịu thuế tối thiểu (IIR). Tổng số thuế bổ sung đã nộp vào ngân sách đạt 15.973 tỷ đồng.

Kết quả trên cho thấy, Nghị quyết 107 đã bước đầu bảo đảm quyền đánh thuế của Việt Nam đối với các tập đoàn đa quốc gia có hoạt động đầu tư, kinh doanh trong nước, hạn chế nguy cơ chuyển quyền đánh thuế sang quốc gia khác. Tuy nhiên, quá trình tổng kết chính sách cũng cho thấy điểm nghẽn tại 7 dự án BOT điện, bao gồm: Mông Dương 2, Vĩnh Tân 1, Hải Dương, Duyên Hải 2, Nghi Sơn 2, Vân Phong 1 và Vũng Áng 2.

Theo rà soát của Bộ Công Thương, đây là những dự án còn được Chính phủ bảo lãnh thanh toán, có quy mô đầu tư lớn và sử dụng khoảng 75 - 80% vốn vay từ các tổ chức tín dụng quốc tế, trong khi vốn góp của nhà đầu tư chỉ chiếm 20 - 25%. Hợp đồng BOT, hợp đồng mua bán điện và tài liệu bảo lãnh Chính phủ của nhóm dự án này đều được thiết lập trước khi Nghị quyết 107 có hiệu lực.

Bộ Tài chính nhìn nhận tại thời điểm ký kết, các bên chưa dự liệu đầy đủ nghĩa vụ thuế bổ sung theo cơ chế thuế tối thiểu toàn cầu cũng như tác động của chính sách này đến phương án tài chính. Theo đánh giá sơ bộ được tổng hợp từ các dự án, tổng nghĩa vụ thuế bổ sung ước tính của 6 trong 7 dự án khoảng 425,83 triệu USD, tương đương hơn 11.000 tỷ đồng. Đây là mức ước tính trong thời gian còn lại của từng dự án, không phải số thuế phát sinh trong một năm.

Bộ Tài chính cho biết, nghĩa vụ thuế đã phát sinh trong kỳ tính thuế năm 2024. Vĩnh Tân 1 và Mông Dương 2 đã nộp tổng cộng gần 96,8 tỷ đồng. Nghi Sơn 2, Hải Dương và Vân Phong 1 đã kê khai nhưng không phát sinh số phải nộp do áp dụng cơ chế giảm trừ trách nhiệm.

Điểm nghẽn được Bộ Tài chính chỉ ra là nghĩa vụ thuế mới làm thay đổi dòng tiền của những dự án có phương án tài chính được xây dựng trên cơ sở các cam kết ổn định chính sách thuế từ trước. Với tỷ lệ vốn vay chiếm 75-80%, khoản thuế bổ sung làm giảm dòng tiền thuần, ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ hoàn vốn nội bộ và khả năng thực hiện nghĩa vụ tài chính với các tổ chức tín dụng quốc tế.

Theo hồ sơ dự thảo, nếu chính sách thuế ban hành sau thời điểm ký hợp đồng làm tăng chi phí hoặc giảm hiệu quả tài chính của dự án, nhà đầu tư có thể yêu cầu bù đắp phần thiệt hại theo cơ chế đã thỏa thuận với Chính phủ. Việc bù đắp có thể được thực hiện bằng cách điều chỉnh giá điện trong hợp đồng mua bán điện hoặc kéo dài thời gian vận hành dự án. Trường hợp các bên không đạt được thỏa thuận, Chính phủ còn có thể đối mặt với yêu cầu bồi thường tài chính và rủi ro tranh chấp với nhà đầu tư nước ngoài.

Tổng nghĩa vụ thuế bổ sung ước tính theo Nghị quyết 107 của 6 trong 7 dự án BOT điện khoảng 425,83 triệu USD trong nhiều năm (Ảnh minh họa một góc nhà máy nhiệt điện Mông Dương 2, nguồn: Aesmongduong.vn)

Ngoại lệ hẹp trong luật chơi chung

Để xử lý điểm nghẽn trên, trong dự thảo sửa đổi Nghị quyết 107, Bộ Tài chính đề xuất xác định số thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn bằng 0 đối với các dự án BOT điện đủ điều kiện, áp dụng từ năm tài chính 2025.

Theo đó, doanh nghiệp vẫn phải kê khai theo quy định, nhưng phần thuế bổ sung phân bổ cho dự án được xác định bằng 0. Phạm vi áp dụng giới hạn ở các dự án đồng thời đáp ứng ba điều kiện: là dự án nhà máy điện đầu tư theo hình thức BOT; có bảo lãnh Chính phủ; hợp đồng BOT có cam kết về thuế và được ký trước ngày 1/1/2024. Theo Bộ Tài chính, cách thiết kế này nhằm xử lý những cam kết đã xác lập trước khi Nghị quyết 107 có hiệu lực, không mở thành chính sách ưu đãi chung cho các dự án BOT điện hoặc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Theo lập luận của cơ quan soạn thảo, việc xác định số thuế bằng 0 sẽ giúp bảo vệ ngân sách trước rủi ro phải bồi hoàn theo các cam kết đã ký. Nếu thu thuế rồi bù đắp lại cho nhà đầu tư, khoản thu mới có thể chuyển thành nghĩa vụ tài chính của Chính phủ, trong khi phương án tài chính của dự án vẫn bị xáo trộn.

Còn đối với các phương án bù đắp, nếu điều chỉnh giá điện sẽ làm tăng chi phí của ngành điện, tạo sức ép lên chi phí sản xuất, sinh hoạt của người dân và chỉ số giá tiêu dùng. Trong khi đó, việc kéo dài thời gian vận hành cũng khó thực hiện do các hợp đồng về đất đai, nhiên liệu, hạ tầng và tài chính đều có thời hạn xác định.

Một vấn đề quan trọng khác được Bộ Tài chính làm rõ là cơ chế xử lý thuế đối với các dự án BOT điện kể trên không đi chệch các nguyên tắc của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về thuế tối thiểu toàn cầu. Theo đó, hướng dẫn hành chính tháng 7/2023 của OECD có các điều khoản dự liệu về trường hợp cơ quan thuế không thể xác định hoặc thu thuế bổ sung từ một số người nộp thuế do quy định pháp luật hoặc thỏa thuận ổn định thuế đã có. Vì vậy, việc xác định số thuế bằng 0 đối với 7 dự án này không ảnh hưởng đến tính nhất quán của cơ chế thuế bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn, cũng không đồng nghĩa với việc Việt Nam từ bỏ quyền đánh thuế hoặc rời khỏi luật chơi chung.