Góc nhìn 365: Từ đường sắt mới đến di sản cũ

Theo địa phương, hướng tuyến dự kiến này có khả năng ảnh hưởng tới khu vực bảo vệ II (vùng đệm) của di tích quốc gia đặc biệt này.

Đề xuất ấy xuất hiện trong bối cảnh tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đang là mong ước của người dân cả nước từ nhiều năm qua. Riêng với tỉnh Khánh Hòa, tuyến đường sắt này chắc chắn sẽ mở ra nhiều cơ hội phát triển mới về du lịch, giao thương và dịch vụ.

Với các chuyên gia về văn hóa Chăm, tháp Hòa Lai (xã Thuận Bắc, Khánh Hòa) là cái tên không xa lạ. Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016, đây là một trong những quần thể kiến trúc Chăm cổ tiêu biểu còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn, với niên đại ước chừng trên 1.000 năm. Dù không còn đầy đủ, những gì còn lại của di tích vẫn mang hệ giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, kỹ thuật xây dựng - đặc biệt là ở dấu ấn riêng của văn hóa Chăm trong quá trình tiếp nhận và chuyển hóa các hệ văn hóa Khmer, Ấn Độ hay Java.

Tháp Hòa Lai nằm ngay bên Quốc lộ 1A. Ảnh: Nguyễn Thành – TTXVN

Nhiều năm trước, các đợt khai quật tại quần thể này đã làm phát lộ gần 500 hiện vật giá trị - trong đó bia Hòa Lai với hệ thống văn bia bằng chữ Phạn (Sanskrit) từng được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2020. Ngoài ra, theo nhiều chuyên gia, với việc nằm gần Quốc lộ 1, gắn với trục giao thông Bắc - Nam, quần thể cũng có nhiều tiềm năng trở thành nguồn lực lâu dài cho nghiên cứu, giáo dục di sản, du lịch văn hóa của Khánh Hòa.

Từ giá trị đặc biệt ấy, đề xuất của địa phương này cho thấy một thái độ tích cực và đáng ghi nhận: chủ động nhận diện sớm những khả năng tác động tới di tích, đồng thời mạnh dạn kiến nghị phương án xử lý khi dự án xây dựng đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam chưa triển khai.

Có thể, đề xuất sẽ còn cần được tiếp tục phân tích, đánh giá trên cơ sở khoa học, pháp lý và thực tiễn, đặc biệt là theo các quy định của Luật Di sản văn hóa. Nhưng sự thận trọng cần thiết ấy chắc chắn giúp các bên có thêm cơ sở rà soát, đánh giá đầy đủ và lựa chọn phương án phù hợp nhất.

***

Nhiều năm trước, khi các dự án về hạ tầng giao thông chịu áp lực tiến độ từ nhu cầu thực tế, các yếu tố di sản, cảnh quan hay bản sắc đôi khi chưa được ưu tiên đúng mức, thậm chí bị nhìn như một phần việc phát sinh, dễ tạo thêm thủ tục. Cách tiếp cận ấy khiến tại một vài địa phương, văn hóa có lúc bị đặt xuống phía sau trong các quyết định phát triển.

Còn hiện tại, mọi thứ đã thay đổi, với cột mốc từ Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Tại đó, một trong các mục tiêu - giải pháp được nhấn mạnh tại nghị quyết là "Đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hóa, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa".

Từ tinh thần của Nghị quyết, có thể thấy kiến nghị của Khánh Hòa là một cách tiếp cận phù hợp, khi các yếu tố văn hóa đã có tiếng nói và được đặt đúng vị trí trong quá trình hoạch định chính sách. Và trong tương lai, những kiến nghị như vậy nên được xem là bình thường và cần thiết trong việc triển khai các dự án lớn, để các tiêu chí từ góc độ văn hóa giúp dự án được rà soát kỹ, hài hòa và tiến gần hơn tới sự tối ưu.

Một dự án hạ tầng chiến lược như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam vẫn cần được triển khai với quyết tâm cao. Nhưng, nếu được gìn giữ đúng cách, những di sản như tháp Hòa Lai cũng có thể trở thành nguồn lực đồng hành với hạ tầng hiện đại, để tuyến giao thông mới giúp cộng đồng đến với di sản một cách nhanh và thuận tiện. Khi ấy, đường ray của tương lai cũng góp phần nối quá khứ với đời sống hôm nay, trong một lộ trình phát triển có trách nhiệm với văn hóa.