Góc nhìn mới về an toàn cho trẻ em thời AI

Để sống an toàn trong thế giới số

Theo ông Frank Van Cappelle, Trưởng nhóm Trung tâm đổi mới học tập toàn cầu của UNICEF, thế giới đang đối mặt với khủng hoảng học tập kéo dài. Trong suốt 10–15 năm qua, nhiều chỉ số giáo dục quan trọng có dấu hiệu chững lại hoặc suy giảm, bao gồm điểm số đọc hiểu và toán học. Mặc dù hàng tỷ USD đã được đầu tư vào công nghệ giáo dục, hiệu quả mang lại vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng.

Hơn 95% học sinh chưa nhận đủ thông tin về an toàn khi sử dụng AI.

Theo đại diện UNICEF, sai lầm lớn nhất trong hai thập kỷ qua là việc áp dụng công nghệ một cách máy móc: Biến bài giảng truyền thống thành video, chuyển bài kiểm tra giấy thành trực tuyến, mà không làm thay đổi bản chất phương pháp dạy và học.

Để bứt phá, cần một tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong đó vai trò của giáo viên phải được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu. Trí tuệ nhân tạo (AI) không nên là một công cụ trò chuyện tổng quát đối với trẻ nhỏ, mà cần được đóng khung trong các ứng dụng giáo dục an toàn, hỗ trợ học tập cá nhân hóa và giảm thiểu rào cản cho trẻ em yếu thế hay khuyết tật.

Chia sẻ về thực tiễn triển khai tại Việt Nam, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định Việt Nam không thể đi đứng ngoài xu thế chung. Hiện nay, tỷ lệ học sinh và giáo viên tiếp cận, sử dụng các công cụ AI là rất cao.

Khảo sát thực tế chỉ ra có tới hơn 48% học sinh chưa nhận được hướng dẫn ban đầu từ nhà trường và hơn 47% cảm thấy chưa đủ kiến thức, kỹ năng để sử dụng AI an toàn.

GS.TS Lê Anh Vinh nhấn mạnh mục tiêu cốt lõi khi đưa AI vào trường học: "Học về AI không phải là để trẻ em tiểu học dùng Chat GPT hay viết câu lệnh, mà là dạy các con hiểu về thế giới số để sống có trách nhiệm, an toàn và hiệu quả".

Ông đưa ra hình ảnh so sánh sinh động: Dạy trẻ em về AI cũng tương tự như dạy về an toàn giao thông. Giáo dục an toàn giao thông cho học sinh tiểu học không có nghĩa là cho các con lái xe máy hay ô tô ra đường, mà là giúp các con nhận biết quy tắc và biết cách tự bảo vệ mình.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai thí điểm và chính thức ban hành quyết định triển khai nội dung AI trong chương trình giáo dục phổ thông. Chương trình bao gồm 12 tiết cốt lõi xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12, tập trung vào 4 trụ cột chính: Công nghệ phục vụ cho sự phát triển của con người; Sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm, minh bạch và đúng đắn; Giúp học sinh hiểu nguyên lý vận hành đằng sau công nghệ thay vì chỉ sử dụng bề nổi; Định hướng tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề.

Đừng để AI "lớn lên thay" con người

Góc nhìn từ thực tế công nghệ và ứng dụng doanh nghiệp, ông Hà Duy Bình, Trưởng ban Hỗ trợ và Tư vấn chuyển đổi số TP Hồ Chí Minh chia sẻ những góc nhìn thực tế về tốc độ thay đổi nhanh chóng của AI. Hiện nay, nhiều kỹ sư lập trình đã sử dụng AI tới 50% khối lượng công việc, và thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ hướng tới "Trí tuệ nhân tạo siêu việt".

Tuy nhiên, trước làn sóng này, ông Hà Duy Bình cảnh báo về nguy cơ AI có thể vô tình tạo ra khoảng cách giữa trẻ em và gia đình/nhà trường nếu người lớn không kịp thời đồng hành. AI có thể thay con người lập trình hay xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế cảm xúc, sự động viên, truyền cảm hứng và kết nối giữa con người với con người.

Trẻ em hiện nay hấp thụ công nghệ nhanh gấp nhiều lần người lớn. Để xây dựng môi trường phát triển toàn diện cho trẻ trong thời đại AI, ông đề xuất nuôi dưỡng bộ kỹ năng 5C của thế kỷ 21: Giao tiếp, hợp tác, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề, sáng tạo, tư duy máy tính.

Trong đó, tư duy máy tính không phải là dạy trẻ học lập trình hay thuật toán phức tạp, cần giúp trẻ biết cách ứng dụng công nghệ để làm cho các sản phẩm, ý tưởng học tập trở nên thông minh hơn, tự động hóa hơn và giải quyết các bài toán thực tế trong cuộc sống.

Một số chuyên gia khẳng định, không để AI lớn lên thay cho trẻ, mà hãy để trẻ trưởng thành cùng AI như một đối tác hỗ trợ.

Việc xây dựng một hệ sinh thái giáo dục số an toàn đòi hỏi sự chung tay đồng bộ giữa Nhà nước, nhà trường, gia đình và các tổ chức quốc tế. Chỉ khi được trang bị đầy đủ kiến thức về đạo đức công nghệ, năng lực tư duy phản biện và sự định hướng sát sao từ giáo viên, cha mẹ, thế hệ trẻ mới có thể làm chủ công nghệ, tự tin bước vào tương lai số một cách an toàn và vững vàng.