Góc nhìn văn hoá: Lắng nghe bằng trách nhiệm, quyết định bằng lương tâm

Đằng sau những điều khoản tưởng như thuần túy chuyên môn là những vấn đề lớn về quyền con người, đạo đức xã hội, trách nhiệm gia đình và giới hạn của lòng nhân ái. Qua đó, một bài học đáng suy ngẫm được đặt ra: Muốn có quyết định đúng đắn, trước hết phải biết lắng nghe và tạo điều kiện cho những ý kiến khác biệt được thảo luận một cách thẳng thắn, trách nhiệm.

Quốc hội thảo luận, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) ngày 2/11/2026. Ảnh: quochoi.vn↵

Lắng nghe để nhận diện những vấn đề phía sau một điều luật

Một chính sách nhân đạo, dù xuất phát từ mong muốn cứu người, vẫn cần được xem xét thấu đáo trên nhiều phương diện. Hiến mô, bộ phận cơ thể người là nghĩa cử cao đẹp, có thể trao cơ hội sống cho những bệnh nhân đang đứng trước ranh giới sinh tử. Nhưng nếu quá trình vận động, đăng ký và thực hiện việc hiến tặng thiếu những hàng rào pháp lý cần thiết, lòng tốt rất có thể bị lợi dụng, thậm chí biến thành áp lực đối với những người yếu thế.

Những tranh luận xung quanh quy định cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác đã cho thấy điều đó. Nhiều đại biểu Quốc hội, chuyên gia và dư luận bày tỏ lo ngại về khả năng trẻ em bị tác động tâm lý, bị người thân gây sức ép hoặc bị các đối tượng xấu lợi dụng. Đặc biệt, trong quan hệ gia đình, trẻ em thường khó nói lời từ chối trước những mong muốn của người lớn. Bởi vậy, một quyết định hiến tặng dù được thể hiện bằng văn bản cũng chưa chắc đã phản ánh đầy đủ ý chí tự nguyện của trẻ.

Điều đáng ghi nhận là trước những ý kiến phản biện, Chính phủ và cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý dự thảo theo hướng bỏ quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác; đồng thời bổ sung yêu cầu việc đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký của người dưới 18 tuổi phải có sự đồng ý của người đại diện. Những điều chỉnh này thể hiện sự thận trọng cần thiết trước một vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, sự phát triển và quyền trẻ em.

Tại nghị trường ngày 2/11, các đại biểu tiếp tục phân tích nhiều khía cạnh khác nhau. Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn Quốc hội TP Hà Nội) nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý để vừa ngăn chặn hành vi vi phạm đạo đức, pháp luật, vừa không khép lại hy vọng sống của những bệnh nhân nặng. Đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Quốc hội tỉnh Cà Mau) lại lưu ý đến quyền tự quyết của người trưởng thành đã đăng ký hiến tạng, cho rằng cần tôn trọng nguyện vọng hợp pháp của người hiến, đồng thời có cơ chế phối hợp với gia đình để hạn chế tranh chấp.

Những ý kiến ấy, dù xuất phát từ những góc nhìn khác nhau, đều hướng tới một mục tiêu chung: bảo vệ con người và bảo đảm tính nhân đạo của hoạt động hiến, ghép mô, tạng.

Ở đây, văn hóa lắng nghe có ý nghĩa đặc biệt. Lắng nghe không có nghĩa là đồng tình với mọi ý kiến, càng không phải sự thỏa hiệp dễ dãi. Đó là thái độ tôn trọng sự thật, biết nhìn nhận vấn đề từ nhiều phía và sẵn sàng điều chỉnh nhận thức khi xuất hiện những lập luận xác đáng. Một cơ quan lập pháp biết lắng nghe sẽ không xem phản biện là trở lực, mà coi đó là cơ hội phát hiện những khoảng trống chính sách trước khi chúng trở thành hệ lụy trong đời sống.

Thảo luận có trách nhiệm để đi đến quyết định nhân văn

Nếu lắng nghe là điều kiện mở đầu thì thảo luận có trách nhiệm là con đường dẫn tới quyết định đúng đắn. Với những vấn đề liên quan đến thân thể, sự sống và cái chết, không thể chỉ nhìn nhận bằng cảm xúc, dù đó là cảm xúc nhân ái. Cũng không thể vì lo ngại những rủi ro mà phủ nhận hoàn toàn giá trị của việc hiến tặng mô, tạng.

Một mặt, cần bảo vệ nghiêm ngặt quyền tự nguyện của người hiến, đặc biệt là trẻ em và những người dễ bị tổn thương. Mặt khác, phải tạo điều kiện để nghĩa cử hiến tặng được thực hiện thuận lợi, minh bạch, đúng pháp luật, góp phần cứu chữa người bệnh. Hai yêu cầu ấy không đối lập nhau. Trái lại, chỉ khi quyền của người hiến được bảo vệ thì niềm tin xã hội đối với hoạt động hiến, ghép mới có thể được củng cố lâu dài.

Những đề xuất tại nghị trường về đánh giá độc lập, tư vấn pháp luật, sức khỏe, tâm lý và xã hội cho người hiến chưa thành niên; về việc thành lập hội đồng tư vấn không tham gia trực tiếp vào quá trình lấy, ghép mô; về xác minh quan hệ huyết thống và nghiêm cấm mua bán, môi giới mô, tạng... đều cho thấy yêu cầu xây dựng những cơ chế bảo vệ nhiều tầng. Đặc biệt, việc phân bổ mô, tạng cần dựa trên tiêu chí chuyên môn, mức độ cấp cứu, độ tương thích và hiệu quả điều trị, tuyệt đối không để khả năng tài chính chi phối cơ hội sống của người bệnh.

Một điểm đáng chú ý khác là tranh luận về giá trị pháp lý của nguyện vọng hiến tạng ở người trưởng thành. Khi một người đã tự nguyện đăng ký hiến tạng sau khi qua đời, nguyện vọng ấy cần được tôn trọng như một biểu hiện của quyền tự quyết. Sự phối hợp với gia đình là cần thiết, nhưng không nên để tình cảm hoặc những bất đồng chủ quan vô hiệu hóa ý chí hợp pháp của người đã hiến tặng. Đây là vấn đề đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa quyền cá nhân, đạo lý gia đình và lợi ích cộng đồng.

Từ góc nhìn văn hóa, câu chuyện này còn gợi ra một vấn đề sâu xa hơn: Văn hóa đối thoại trong quản trị xã hội. Một quyết định đúng không nhất thiết là quyết định làm hài lòng tất cả mọi người, mà phải là kết quả của quá trình xem xét công tâm, có căn cứ khoa học, tôn trọng pháp luật và đặt con người ở vị trí trung tâm.

Trong đời sống công cộng, có những lúc người ta dễ nhầm lẫn giữa sự kiên định với bảo thủ, giữa phản biện với chống đối, giữa lòng nhân ái với sự hy sinh quyền lợi của một cá nhân vì mục đích được cho là cao cả. Nhưng không thể nhân danh mục tiêu cứu người để xem nhẹ quyền được bảo vệ của một đứa trẻ; cũng không thể viện dẫn những nguy cơ có thật để khước từ cơ hội sống của những bệnh nhân đang chờ ghép tạng. Chính sự thảo luận thấu đáo sẽ giúp nhận diện ranh giới ấy.

Bên cạnh đó, niềm tin của nhân dân không chỉ được xây dựng bằng những lời khẳng định về đạo đức, mà phải được chứng minh bằng hành động cụ thể, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình. Những người tham gia xây dựng, thực thi chính sách, nhất là trong lĩnh vực y tế, càng phải ý thức sâu sắc rằng lương tâm nghề nghiệp và sự trong sáng của hoạt động chuyên môn là nền tảng không thể thay thế.

Suy cho cùng, lắng nghe là biểu hiện của sự tôn trọng; thảo luận là biểu hiện của trách nhiệm; còn quyết định đúng đắn là thước đo bản lĩnh và trí tuệ của người làm chính sách. Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có bất đồng, mà là xã hội biết chuyển hóa những bất đồng thành nhận thức chung và giải pháp tiến bộ.

Từ câu chuyện xây dựng dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), có thể thấy một chân lý giản dị nhưng sâu sắc: Lòng nhân ái chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng sự tôn trọng con người; chính sách chỉ thực sự thuyết phục khi được hình thành từ tinh thần cầu thị và trách nhiệm. Lắng nghe để hiểu đúng, thảo luận để tìm ra điều hợp lý và quyết định vì lợi ích chung – đó không chỉ là yêu cầu của hoạt động lập pháp, mà còn là một chuẩn mực văn hóa cần được nuôi dưỡng trong đời sống xã hội hôm nay.

V.X.B