Góc tối của Đại học Stanford

Logo của Đại học Stanford tại Sân vận động Stanford. Ảnh: Reuters.

Stanford từ lâu được xem là linh hồn của Thung lũng Silicon — trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang đó là một bức tranh phức tạp hơn nhiều về cách ngôi trường này cùng môi trường xung quanh đang vận hành.

Bức tranh ấy được khắc họa qua cuốn sách How to Rule the World (Tạm dịch: Làm thế nào để quản trị thế giới) của Theo Baker.

Góc nhìn khác về Stanford

Năm 2022, Theo Baker nhập học Đại học Stanford với nhiều kỳ vọng. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, Baker bắt đầu nhận ra những góc khuất đằng sau những lời hứa hẹn lý tưởng: Một hệ thống kinh tế - công nghệ chật chội, nơi lòng tham và cuộc đua quyền lực vô tình làm ảnh hưởng tới giáo dục.

Qua góc nhìn của Baker, Stanford giống như một vùng đất xa lạ với những văn hóa riêng. Ở đó có những sinh viên được ví như các "siêu nhân", được kỳ vọng sẽ tạo ra các công ty khởi nghiệp tỷ đô.

Bên cạnh đó là "mạng lưới Coupa", nơi các nhà đầu tư và môi giới công nghệ thường xuyên lui tới các quán cà phê trong khuôn viên trường để tìm kiếm tài năng và cơ hội rót vốn sớm.

Đồng thời, một nhóm sinh viên "tinh hoa" dần hình thành - những người thông minh, có cơ hội tiếp cận sớm với các nguồn quỹ đầu tư và mạng lưới quan hệ của các tập đoàn công nghệ lớn.

Ranh giới giữa giáo dục và thương mại dần mờ nhạt khi các tập đoàn công nghệ và quỹ đầu tư mạo hiểm hiện diện ngày một sâu trong môi trường học thuật. Stanford vô tình trở thành một không gian săn tìm tài năng cho các "kỳ lân" tương lai.

"Những người trẻ như tôi trở thành một loại hàng hóa", Baker nhận xét. "Chúng tôi được bảo vệ, chiều chuộng, vuốt ve, nhưng đồng thời cũng bị bóc lột, thao túng, tài trợ và lợi dụng. Chúng tôi chính là những thương vụ".

Sự mâu thuẫn còn xuất hiện trong chính đời sống học đường. Không hiếm gặp hình ảnh các sinh viên hăng hái thảo luận về bình đẳng xã hội hay trách nhiệm cộng đồng, nhưng ngay sau đó lại bước vào trong để bàn tính chuyện trở thành tỷ phú.

Mối lo ngại lớn nhất của tác giả là những người trẻ giữ tư duy lệch lạc lại chính là những người đang xây dựng các công nghệ tương lai - như trí tuệ nhân tạo - thứ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến toàn xã hội.

Tác giả Theo Baker và cuốn sách How to Rule the World. Ảnh: @tabsterbaker.

Cuộc điều tra hiệu trưởng

Mâu thuẫn trung tâm của cuốn sách là Baker vừa muốn khẳng định bản thân tại Thung lũng Silicon, mặt khác lại hoài nghi chính môi trường này. Cậu tham gia các nhóm lập trình để tìm kiếm cơ hội khởi nghiệp, đồng thời tham gia vào tờ báo của trường.

Từ một manh mối nhỏ, Baker lao vào cuộc điều tra ông Marc Tessier-Lavigne, Hiệu trưởng Stanford khi ấy, một nhà khoa học nổi tiếng, kiếm được khối tài sản khổng lồ từ kinh doanh. Ông bị cáo buộc đã bao che cho các nghiên cứu bị làm giả.

Tuy nhiên, cuộc điều tra gặp nhiều trở ngại vì chính hội đồng quản trị của trường cũng có những lợi ích kinh tế tương tự hiệu trưởng. Vụ việc này chính là một ví dụ điển hình cho mối liên hệ mật thiết giữa trường đại học và giới kinh doanh.

Kết quả, bài điều tra của Baker buộc Hiệu trưởng Tessier-Lavigne phải từ chức. Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm hơn lại nằm ở những diễn biến sau đó: Vị hiệu trưởng vẫn "hạ cánh an toàn" với khoản bồi thường lớn, mua biệt thự xa hoa và tiếp tục gọi vốn thành công 1 tỷ USD cho dự án mới.

Thậm chí, một nhà đầu tư vào công ty mới của ông Tessier-Lavigne còn chủ động liên hệ với Baker, ngỏ ý sẵn sàng tài trợ cho bất kỳ dự án khởi nghiệp nào mà cậu muốn theo đuổi. "Tôi đã ngạc nhiên, nhưng lẽ ra tôi không nên như vậy", Baker kết luận. "Đó chính là cách mà nơi này vận hành".

Sau khi ra mắt, How to Rule the World thu hút nhiều sự chú ý từ cả giới học thuật lẫn cộng đồng công nghệ. Nhà báo Anand Giridharadas (New York Times) đánh giá đây là "một bức chân dung sắc bén, đầy tự tin, dồn dập và đôi khi đáng sợ về một đế chế công nghệ đang chi phối chương trình nghị sự cho cả hành tinh".

Tuy nhiên, tờ Washington Monthly nhận định rằng cách Baker tiếp cận môi trường xung quanh đôi khi thiếu đi sự thấu đáo. Cuốn sách quá tập trung vào việc tạo ra tiếng cười hoặc sự châm biếm bằng cách mô tả các nhân vật xung quanh (đặc biệt là giới đầu tư và lãnh đạo) theo kiểu rập khuôn. Lối viết này khiến phân tích của Baker về bộ máy chính trị - kinh tế phức tạp của Thung lũng Silicon bị hời hợt và bớt đi chiều sâu hệ thống.

Một số ý kiến trên diễn đàn Goodreads cho rằng dù phản ánh xuất sắc góc tối của Thung lũng Silicon, Baker bị cho là chưa tự đặt ra câu cho chính mình: Tại sao những người trẻ tài năng, trong đó có chính cậu, lại bị cuốn hút vào những điều đó và khát khao thống trị thế giới?