Hà Nội: “Chuyện Tuồng xưa - Chuyện Tuồng nay” mở lối tiếp cận di sản

Các nghệ sĩ, khách mời và đại diện đơn vị tổ chức tại không gian triển lãm.

Nhắc đến Tuồng, công chúng thường nhớ đến những bộ phục trang cầu kỳ, khuôn mặt hóa trang với màu sắc và đường nét đặc trưng, cùng lối biểu diễn giàu tính ước lệ. Nhưng phía sau những hình ảnh dễ nhận diện ấy là một hệ thống nghệ thuật có cấu trúc chặt chẽ, trong đó từng động tác, ánh mắt, lời ca, nhịp điệu và cách sử dụng đạo cụ đều mang những ý nghĩa biểu đạt riêng.

Triển lãm “Chuyện Tuồng xưa -  Chuyện Tuồng nay” giới thiệu lịch sử và các thành tố của nghệ thuật Tuồng thông qua phục trang, đạo cụ, hóa trang, âm nhạc và diễn xuất. Việc đặt những yếu tố này trong cùng một không gian giúp người xem có thêm cơ sở để tìm hiểu cách một nhân vật được xây dựng, cảm xúc được thể hiện và câu chuyện sân khấu được truyền tải bằng ngôn ngữ ước lệ. 

Các hình tượng nhân vật Tuồng được tái hiện qua hệ thống trang phục và sắc diện hóa trang đặc trưng tại không gian triển lãm.

Điểm nhấn trong ngày khai mạc là phần trình diễn trích đoạn Tuồng cổ kinh điển “Hồ Nguyệt Cô hóa cáo” do NSND Minh Gái thể hiện. Thông qua ngôn ngữ hình thể ước lệ, diễn xuất và âm nhạc, trích đoạn tái hiện bi kịch tình yêu của nhân vật Hồ Nguyệt Cô đồng thời thể hiện những đặc trưng trong nghệ thuật biểu diễn Tuồng.

NSND Minh Gái biểu diễn trích đoạn “Hồ Nguyệt Cô hóa cáo”.

Chia sẻ về vai diễn, NSND Minh Gái cho biết bà bắt đầu đảm nhận nhân vật từ năm 1991 và từng giành giải tại Cuộc thi Tài năng trẻ toàn quốc với vai diễn này. Ban đầu, Hồ Nguyệt Cô không phải nhân vật bà yêu thích nhất. Tuy nhiên, qua quá trình được các thầy cô hướng dẫn, nghiên cứu và biểu diễn, bà dần nhận ra chiều sâu nghệ thuật cũng như sức hấp dẫn của vai diễn. “Trong Tuồng có những bài bản, quy luật, nhưng để chạm đến trái tim người xem thì người nghệ sĩ phải đặt tình cảm của mình vào vai diễn, sống qua từng câu hát, hành động cơ thể và đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật và cái trích đoạn này nó hội tụ tất cả những cái hay mà trong nghệ thuật tuồng áp dụng vào được, nó vẫn cổ nhưng nó vẫn rất có sức hấp dẫn” , NSND Minh Gái chia sẻ.

Bà cũng cho biết Hồ Nguyệt Cô là vai diễn có yêu cầu cao về cả thể lực, hình thể lẫn diễn biến nội tâm. Có thời điểm, sau mỗi đêm diễn, cơ thể bà gần như kiệt sức. Tuy nhiên, chính sự phức tạp trong tâm lý và khả năng biểu đạt đa dạng đã khiến bà càng muốn khao khát tìm hiểu và  ngày càng gắn bó với nhân vật.

NSND Minh Gái giao lưu, chia sẻ về quá trình học tập và biểu diễn vai “Hồ Nguyệt Cô hóa cáo”.

Không dừng lại ở việc giới thiệu và tái hiện những giá trị truyền thống, chương trình còn đặt trọng tâm vào sự tham gia của thế hệ trẻ trong quá trình tiếp nối nghệ thuật Tuồng.  

Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức cho biết ông có mối gắn bó với Tuồng từ gia đình, khi cha là nhà văn Kim Lân từng là nghệ sĩ của loại hình sân khấu này. Từ sự gắn bó ấy, ông mong muốn góp phần tạo ra những cơ hội để nghệ thuật Tuồng được nhìn nhận và tiếp cận bằng những cách thức mới. Ông cũng mong muốn người trẻ không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức mà có thể tham gia vào quá trình tìm hiểu, sáng tác, xây dựng kịch bản, trải nghiệm và thực hành biểu diễn. Đây là hướng tiếp cận nhằm tạo sự kết nối giữa tri thức, kinh nghiệm của các nghệ sĩ đi trước với tư duy sáng tạo của thế hệ hôm nay. 

“Đằng sau chúng tôi là các nghệ nhân hỗ trợ về kinh nghiệm và nghệ thuật nhưng điều quan trọng là làm sao để lớp trẻ tham gia, đóng góp cách nhìn nhận và phát triển hơn, chứ không để Tuồng chỉ giống như một bảo tàng, đóng trong tủ kính ”, ông Nguyễn Mạnh Đức chia sẻ.

Ở góc độ nghiên cứu di sản, nghệ sĩ ông Nguyễn Xuân Sơn (SơnX) cho rằng Tuồng là loại hình nghệ thuật có tính hàn lâm, chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa trong diễn xuất, trang phục và các quy tắc biểu đạt. Việc tìm hiểu loại hình nghệ thuật này đòi hỏi quá trình nghiên cứu, trải nghiệm và sự hướng dẫn bài bản từ những người trực tiếp thực hành.

Theo ông, di sản văn hóa phi vật thể không phải giá trị bất biến  thuộc về riêng một thế hệ mà luôn cần được tiếp nối, kiến tạo. Vì vậy, bảo tồn nghệ thuật Tuồng không chỉ là trách nhiệm của những nghệ sĩ đã dành nhiều năm gắn bó với sân khấu mà còn cần sự chung tay của cộng đồng. Ông cũng bày tỏ mong muốn thế hệ trẻ tiếp tục tìm hiểu, phát triển nghệ thuật và kể những câu chuyện di sản bằng chính trải nghiệm, góc nhìn của mình. 

Để cụ thể hóa định hướng kết nối di sản với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, chương trình triển khai chuỗi năm buổi trò chuyện chuyên đề mang tên “Tự tin Chạm Tuồng”. Theo bà Bùi Yến Linh - đại diện Ban tổ chức, thông qua sự dẫn dắt của các chuyên gia, nghệ sĩ và người trực tiếp thực hành Tuồng, công chúng sẽ từng bước khám phá những khía cạnh khác nhau của loại hình nghệ thuật này, từ tư duy sân khấu, âm nhạc đến nghệ thuật tạo hình nhân vật và thực hành biểu diễn.

Bảo tồn nghệ thuật Tuồng không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu duy trì thực hành và trao truyền qua các thế hệ.

Việc kết hợp đa dạng cách tiếp cận đối với nghệ thuật Tuồng từ tìm hiểu tri thức nền tảng đến quan sát, trải nghiệm và thực hành, chương trình mở rộng cơ hội tiếp cận nghệ thuật Tuồng tới nhiều nhóm công chúng, đồng thời tạo không gian trao đổi giữa nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và cộng đồng sáng tạo về hướng phát huy giá trị di sản.

Từ đó, câu chuyện bảo tồn Tuồng không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu duy trì thực hành và trao truyền qua các thế hệ. Sự kết nối giữa kinh nghiệm của nghệ sĩ đi trước với góc nhìn, tinh thần sáng tạo của công chúng hôm nay được xem là một trong những yếu tố quan trọng để nghệ thuật Tuồng tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.