Nhớ về Nà Pậu, Khuổi Linh

Biểu diễn hát Then tại Di tích Khuổi Linh.

Nơi Bác vỡ đất trồng rau

Khoảng cây số 80 trên tuyến đường Thái Nguyên đi xã Chợ Đồn, rẽ vào lối mòn của thôn Thít chừng hai trăm mét là tới chân đồi Nà Pậu. Đồi không cao, phía trước là cánh đồng lúa mở ra thoáng đãng.

Bên cạnh, con suối Nà Pậu chảy trong veo. Sau lưng, rừng già dày đặc, nối sang Phong Huân, Nghĩa Tá rồi tới tận Chiêm Hóa bên đất Tuyên Quang. Thế đất "Trước có đồng, bên có suối, sau có rừng" vừa kín đáo, vừa có đường lui an toàn khi cần.

Cuối năm 1950 đầu năm 1951, Bác Hồ về ở và làm việc tại đây. Ngôi nhà của Bác chỉ có hai gian: một gian làm việc, một gian nghỉ, gần đó là dãy nhà chừng sáu gian dành cho bộ phận giúp việc. Cách nhà khoảng 70 mét về phía Tây là căn hầm trú ẩn hình chữ T.

Cửa hầm cao chừng một mét rưỡi, đi vào khoảng bốn mét thì tách làm hai nhánh. Bao năm mưa nắng, đất đá đã vùi lấp một phần cửa, nhưng căn hầm về cơ bản vẫn còn nguyên. Trước cửa hầm là khoảnh đất bằng, nơi Bác từng vỡ đất trồng rau.

Chúng tôi đứng lặng trước căn hầm, nhìn sang cây cổ thụ gần đó mà người dân quen gọi là cây Phay, tuổi ước chừng gần trăm năm. Xuống bên suối, cây lớn quấn quýt vào nhau, rễ ôm lấy một tảng đá to, đó là chỗ Bác ngồi câu cá và tắm suối sau những giờ làm việc.

Nhưng Nà Pậu không chỉ là nơi nghỉ ngơi, từ căn nhà hai gian ấy, Bác viết nhiều thư, điện chúc mừng gửi các cơ quan, đoàn thể trong và ngoài nước. Ngày 20/1/1951, tại đây, Bác ký quyết định khen thưởng các đơn vị bộ đội lập công trong các chiến dịch Trung Du và Đông Bắc, kèm theo bốn lá cờ danh dự.

Từ đây, Bác cũng đi thăm các cơ quan Trung ương và quân đội đóng quanh vùng Chợ Đồn, động viên cán bộ, chiến sĩ và đồng bào. Đầu năm 1951, Bác rời Nà Pậu sang Chiêm Hóa, Tuyên Quang, dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng.

Con đường mòn sau lưng đồi, nối sang Chiêm Hóa đã mang một ý nghĩa khác: đó là con đường dẫn tới một bước ngoặt của cách mạng. Năm 1996, đồi Nà Pậu được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Thung của những quyết sách

Rời Nà Pậu, chúng tôi tìm về Khuổi Linh nằm khuất trong một thung sâu, địa thế hiểm trở nhưng đường đi, lối lại dễ dàng. Trong tiếng Tày, "khuổi" là suối, quả thật, ở Khuổi Linh, tiếng nước róc rách không lúc nào dứt, len giữa những tán rừng xanh thẫm.

Trong những năm 1950-1951, Khuổi Linh là nơi Tổng Bí thư Trường Chinh cùng với Văn phòng Trung ương Đảng ở và làm việc. Đó là quãng thời gian đặc biệt của cuộc kháng chiến. Chiến dịch Biên giới thu - đông 1950 vừa thắng lợi, khai thông con đường liên lạc với quốc tế, mở ra thế chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Du khách tham quan Di tích đồi Nà Pậu, nơi Bác Hồ ở và làm việc năm 1947.

Cũng trong những tháng ấy, Trung ương khẩn trương chuẩn bị cho Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng. Chúng tôi đứng giữa khoảng rừng tĩnh lặng và hình dung khung cảnh năm ấy: Những dãy lán tre nứa nép dưới tán cây, những cán bộ văn phòng lặng lẽ đi lại, những bản thảo, công văn được chuyển đi chuyển về qua đường giao liên. Người đứng đầu Đảng khi ấy mới ngoài bốn mươi tuổi, nổi tiếng điềm đạm, cẩn trọng, là tác giả của tác phẩm lý luận "Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi" từng được phổ biến rộng rãi từ những năm đầu kháng chiến.

Tại Đại hội II đầu năm 1951, đồng chí trình bày Báo cáo về cách mạng Việt Nam và tiếp tục được bầu làm Tổng Bí thư. Chắc chắn nhiều suy nghĩ, những trang bản thảo, văn bản báo cáo được viết tại nơi này.

Cách Khuổi Linh không xa là Khuổi Đăm, nơi Báo Sự thật - cơ quan ngôn luận của Đảng và tiền thân của Báo Nhân Dân, đóng trụ sở từ năm 1948 đến năm 1953.

Những trang báo in thủ công giữa rừng sâu tại đây hay dưới xóm Khuôn Nhà ở Quy Kỳ đã mang đường lối kháng chiến đi khắp các chiến khu. Đi giữa những địa danh ấy, chúng tôi nhận ra Nghĩa Tá không chỉ là nơi các lãnh tụ trú chân, mà còn là một trung tâm tư tưởng, lý luận

Bức tường kiên cố là lòng dân

Nà Pậu và Khuổi Linh không đứng riêng lẻ, đó là hai mắt xích trong cả một mạng lưới cơ quan đầu não rải khắp các thung lũng quanh Nghĩa Tá. Ở Nà Quân, từ năm 1948 đến năm 1952 là hội trường của Trung ương Đảng.

Ở Bản Ca, cuối năm 1947, Bác Hồ từng ở và làm việc, đúng vào những ngày quân dân Việt Bắc đánh bại cuộc tấn công mùa đông của thực dân Pháp. Ở Nà Tẳng, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở và làm việc trong những năm 1950 - 1951.

Trên đồi Pù Cọ, thuộc Bản Bẳng, có lán của Đại tướng Võ Nguyên Giáp; cũng ở Pù Cọ, tháng 10 năm 1943, hai cánh quân Nam tiến và Bắc tiến đã gặp nhau, nối liền căn cứ Cao Bằng với căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai. Ở Nà Chang là nhà khách của Chính phủ từ năm 1948 đến năm 1953. Xa hơn một chút, ở Phja Tắc thuộc xã Bản Thi, xưởng in tiền của Bộ Tài chính hoạt động từ năm 1947 đến năm 1951.

Đặt các địa danh ấy cạnh nhau, chúng ta mới thấy hết tầm vóc của vùng đất nhỏ này. Một bộ máy kháng chiến gần như trọn vẹn đã vận hành giữa rừng, dưới những mái lán tre nứa, được che chở bởi núi non và bởi lòng dân.

Chính lòng dân mới là bức tường kiên cố nhất. Đồng bào Tày, Dao, Mông nơi đây nhường nhà, nhường cơm, giữ bí mật tuyệt đối, dẫn đường, canh gác cho các cơ quan.

Gần tám mươi năm đã trôi qua. Những dãy lán tre nứa đã mục theo thời gian, nhưng dấu tích của chúng vẫn được giữ gìn trên từng nền đất, từng căn hầm, từng gốc cây cổ thụ.Nhiều cán bộ cao cấp đã về đây, để về nguồn, để tri ân, để trồng cây lưu niệm…

Di tích không chỉ là nền nhà, căn hầm hay tấm bia. Di tích còn là con suối vẫn chảy trong, là cánh rừng vẫn xanh, là tiếng hát Then vang lên bên Khuổi Linh, là những đứa trẻ Nghĩa Tá hôm nay đứng nghe kể chuyện về những người đã sống, làm việc và quyết định vận mệnh đất nước giữa thung sâu này.