Hà Nội đề xuất nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để xây dựng dự án đường sắt quan trọng

Rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án

TP Hà Nội đang lấy ý kiến về Dự thảo Nghị quyết của HĐND TP về việc thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư xây dựng dự án đường sắt quan trọng Thủ đô (thực hiện Điều 9 Luật Thủ đô số 02/2026/QH16).

Dự thảo Nghị quyết đang được đưa ra lấy ý kiến Nhân dân đề xuất nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư xây dựng dự án đường sắt quan trọng Thủ đô. Trong đó, về lựa chọn và ký kết hợp đồng với Nhà thầu chiến lược, dự thảo Nghị quyết quy định yêu cầu xác định Nhà thầu chiến lược; cho phép UBND TP, Chủ đầu tư ký hợp đồng nguyên tắc với Tư vấn, Nhà thầu chiến lược trước khi có quyết định giao nhiệm vụ thực hiện dự án; cho phép triển khai trước một số công việc; đồng thời áp dụng cơ chế chỉ định Nhà thầu chiến lược để ký hợp đồng chìa khóa trao tay.

Đối với Hợp đồng theo hình thức chìa khóa trao tay, giá hợp đồng ban đầu được xác định trên cơ sở sơ bộ chi phí hoặc sơ bộ nhu cầu vốn tại Nhiệm vụ thực hiện dự án được phê duyệt; giá trị hợp đồng chính thức được xác định, điều chỉnh trên cơ sở tổng mức đầu tư (có Kiểm toán Nhà nước kiểm toán TMĐT dự án), dự toán gói thầu được phê duyệt có áp dụng tỷ lệ tiết kiệm theo đề xuất của Nhà thầu chiến lược và cơ chế kiểm soát chi phí theo Nghị quyết.

Theo đánh giá, chính sách này sẽ tạo cơ sở pháp lý đặc thù cho việc lựa chọn và ký kết hợp đồng với Nhà thầu chiến lược, rút ngắn một số bước trong quá trình chuẩn bị và lựa chọn nhà thầu. Việc kiểm soát chi phí, kiểm toán và trách nhiệm của các bên góp phần tăng cường kiểm soát việc sử dụng vốn nhà nước.

Rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án, tăng tính chủ động của Tư vấn, Nhà thầu chiến lược Đối với hình thức chìa khóa trao tay giúp thống nhất trách nhiệm từ khảo sát, thiết kế, mua sắm đến thi công, hạn chế giao diện giữa các gói thầu và nâng cao khả năng kiểm soát tiến độ.

Tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia trực tiếp vào các dự án đường sắt quy mô lớn, thông qua hợp tác với các doanh nghiệp, nhà thầu nước ngoài có kinh nghiệm để tiếp nhận, chuyển giao và từng bước làm chủ công nghệ.

Về huy động và bố trí nguồn vốn đầu tư, dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế huy động và bố trí vốn theo hướng cho phép TP chủ động cân đối, bố trí và bổ sung nguồn vốn cho các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô từ nhiều nguồn hợp pháp, bao gồm ngân sách trung ương, ngân sách TP, các khoản vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương, nguồn tăng thu, tiết kiệm chi và các nguồn vốn hợp pháp khác.

Dự thảo đồng thời cho phép các dự án được bố trí vốn qua nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn, phù hợp với tiến độ thực hiện; cho phép sử dụng nguồn dự phòng ngân sách TP, ứng trước dự toán ngân sách năm sau trong phạm vi được quy định và sử dụng nguồn kết dư ngân sách TP để ưu tiên bố trí vốn cho dự án, đồng thời không làm ảnh hưởng đến nghĩa vụ trả nợ của Thành phố.

Bên cạnh đó, dự thảo quy định cơ chế phối hợp với các tổ chức tín dụng trong trường hợp nhu cầu vốn của khách hàng vượt giới hạn cấp tín dụng, theo hướng cho phép thực hiện cấp tín dụng hợp vốn; trường hợp cấp tín dụng hợp vốn vẫn không đáp ứng nhu cầu thì thực hiện cơ chế báo cáo Ngân hàng Nhà nước để xem xét, quyết định giới hạn cấp tín dụng theo quy định.

Giải pháp này tạo cơ sở pháp lý đặc thù để TP chủ động hơn trong huy động và bố trí nguồn lực cho các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô, phù hợp với đặc điểm dự án có quy mô vốn rất lớn, thời gian thực hiện dài và yêu cầu triển khai liên tục. Nếu nguồn vốn không được bảo đảm theo tiến độ, hiệu quả của các cơ chế đặc thù khác về Nhà thầu chiến lược, hợp đồng chìa khóa trao tay, giải phóng mặt bằng và khởi công sớm sẽ không thể phát huy đầy đủ.

Việc cho phép bố trí vốn qua nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn giúp khắc phục hạn chế của việc phải cân đối vốn theo từng kỳ, tạo cơ sở để chủ động bảo đảm nguồn lực theo tiến độ thực tế của dự án.

Việc mở rộng khả năng huy động từ nhiều nguồn vốn hợp pháp góp phần giảm áp lực phải bố trí toàn bộ nhu cầu vốn từ nguồn ngân sách TP trong cùng một thời điểm, đồng thời tăng khả năng huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt

Còn việc cho phép ứng trước dự toán và sử dụng nguồn dự phòng, kết dư ngân sách tạo thêm công cụ để TP xử lý các nhu cầu vốn phát sinh đột xuất, cấp thiết, qua đó hạn chế nguy cơ dự án phải tạm dừng hoặc chậm triển khai do thiếu vốn trong ngắn hạn.

Về phê duyệt dự án đầu tư và khởi công công trình, dự thảo quy định, đối với đường sắt quốc gia được thực hiện theo trình tự, thủ tục thực hiện dự án đầu tư khẩn cấp, lệnh xây dựng công trình khẩn cấp trên địa bàn TP quy định tại Nghị quyết số 19/2026/NQ-HĐND của HĐND TP.

Đối với dự án đường sắt địa phương thực hiện đồng thời thủ tục quy hoạch, quyết định đầu tư và khởi công công trình; hoàn thành đầy đủ các điều kiện khởi công trong thời hạn 12 tháng kể từ ngày khởi công.

Sử dụng thiết kế xây dựng trong Báo cáo nghiên cứu khả thi làm thiết kế FEED, tạo cơ sở để triển khai nhanh các bước thiết kế kỹ thuật và thi công.

Việc cho phép triển khai đồng thời một số công việc chuẩn bị đầu tư, quy hoạch, thiết kế và khởi công giúp giảm thời gian chờ giữa các bước, tạo điều kiện để Nhà thầu chiến lược huy động sớm nhân lực, thiết bị, công nghệ và nguồn lực tài chính.

Đối với các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô, rút ngắn thời gian chuẩn bị có ý nghĩa lớn do đây là các dự án có tổng mức đầu tư rất lớn, phạm vi ảnh hưởng rộng và có mối quan hệ trực tiếp với phát triển đô thị, TOD, giao thông công cộng và tổ chức không gian Thủ đô. Việc đưa dự án vào triển khai sớm có thể góp phần giảm ùn tắc giao thông, nâng cao năng lực vận tải công cộng, tăng khả năng kết nối giữa khu vực trung tâm với các đô thị và khu vực phát triển mới, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội và hình thành các không gian đô thị gắn với giao thông công cộng.

Thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát với các giải pháp, công nghệ và dây chuyền sản xuất

Về thử nghiệm có kiểm soát và chuyển giao công nghệ, dự thảo Nghị quyết thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các giải pháp, công nghệ và dây chuyền sản xuất phù hợp với dự án, trong đó cho phép Nhà thầu chiến lược đề xuất, tổ chức thử nghiệm để làm chủ công nghệ, nội địa hóa, nghiên cứu, sản xuất, lắp ráp đầu máy, toa xe, TBM, dây chuyền sản xuất và thi công vỏ hầm cùng các giải pháp kỹ thuật khác. Nhà thầu chiến lược chịu chi phí và rủi ro của hoạt động thử nghiệm, trừ trường hợp có thỏa thuận khác được Chủ đầu tư chấp thuận hoặc pháp luật có quy định khác.

Dự thảo đồng thời cho phép thử nghiệm có kiểm soát một số công việc khảo sát, thiết kế, thi công trước khi dự án được phê duyệt, với điều kiện không làm thay đổi mục tiêu, quy mô, yêu cầu chủ yếu, tiêu chuẩn, quy chuẩn, công nghệ tổng thể và yêu cầu an toàn đã được xác định. Trường hợp kết quả thử nghiệm không phù hợp hoặc dự án được phê duyệt có nội dung khác, Nhà thầu chiến lược chịu các chi phí phát sinh từ việc điều chỉnh, sửa chữa, tháo dỡ, xây dựng lại hoặc thay thế.

Đối với công nghệ đường sắt phải mua sắm từ nước ngoài, dự thảo yêu cầu Nhà thầu chiến lược xây dựng lộ trình chuyển giao, làm chủ và nội địa hóa công nghệ, bảo đảm khả năng tự chủ trong vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và thay thế. Nhà cung cấp nước ngoài phải cam kết chuyển giao cho đối tác Việt Nam được lựa chọn.

Đề xuất này được đánh giá là phù hợp với đặc thù của các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô, trong đó yêu cầu phát triển nhanh hệ thống đường sắt phải đi cùng với yêu cầu từng bước làm chủ các công nghệ, thiết bị và dây chuyền sản xuất có tính chất nền tảng.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát tạo điều kiện cho Nhà thầu chiến lược chủ động nghiên cứu, kiểm chứng và hoàn thiện công nghệ ngay trong quá trình triển khai dự án, thay vì phải chờ hoàn tất toàn bộ quá trình nghiên cứu độc lập mới đưa vào ứng dụng Việc gắn hoạt động thử nghiệm với chuyển giao, làm chủ, nội địa hóa và nhân rộng công nghệ có ý nghĩa quan trọng hơn việc chỉ giải quyết nhu cầu công nghệ của một dự án. Kết quả của các dự án đường sắt có thể được chuyển hóa thành năng lực công nghệ, sản xuất và cung ứng trong nước, góp phần hình thành ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam.

Đồng thời, việc quy định Nhà thầu chiến lược chịu chi phí và rủi ro đối với hoạt động thử nghiệm tạo cơ chế phân bổ rủi ro phù hợp, hạn chế tác động trực tiếp đến ngân sách nhà nước; các yêu cầu về phạm vi, an toàn và không làm thay đổi mục tiêu, quy mô, công nghệ tổng thể của dự án giúp kiểm soát rủi ro của cơ chế đặc thù.

Về giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, dự thảo quy định cho phép áp dụng mức giá bồi thường về đất tối đa bằng 2 lần mức giá đất theo quy định đối với các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô; UBND TP quyết định tuyến, đoạn tuyến, khu vực áp dụng.

Giao UBND cấp xã lập dự án thành phần độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư song song với quá trình lập phương án tuyến, vị trí công trình theo tỷ lệ 1/500. Cho phép thực hiện sớm một số thủ tục giải phóng mặt bằng đối với đất nông nghiệp, đất công trên cơ sở hồ sơ quy hoạch tỷ lệ 1/2000.

Cho phép Nhà thầu chiến lược phối hợp với chính quyền địa phương vận động, thỏa thuận để người sử dụng đất tự nguyện cho mượn, thuê hoặc bàn giao mặt bằng sớm; người bị thu hồi đất ở được bố trí tạm cư theo quy định của TP…

Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, trong giai đoạn hiện nay, phát triển hệ thống đường sắt, đặc biệt là đường sắt đô thị, được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hoàn thiện kết cấu hạ tầng giao thông, tổ chức lại không gian đô thị, giảm ùn tắc giao thông và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Các dự án đường sắt có quy mô lớn, tổng mức đầu tư cao, tính chất kỹ thuật phức tạp, liên quan nhiều ngành, lĩnh vực và địa bàn, đòi hỏi phải có cơ chế, chính sách đặc thù để rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, huy động nguồn lực và đẩy nhanh tiến độ thực hiện.

Trên thế giới, nhiều đô thị lớn đã áp dụng các mô hình quản lý, đầu tư và hợp đồng linh hoạt đối với các dự án đường sắt, trong đó chú trọng phân cấp, đơn giản hóa thủ tục, tăng cường vai trò của nhà đầu tư, nhà thầu chiến lược, áp dụng hợp đồng chìa khóa trao tay, huy động đa dạng nguồn vốn và triển khai đồng thời các công việc có thể thực hiện song song. Xu hướng này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách phù hợp với đặc thù của Hà Nội.

Ở trong nước, Luật Thủ đô năm 2026, Luật Đường sắt năm 2025, Nghị quyết số 188/2025/QH15 và Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để TP triển khai các dự án đường sắt đô thị và áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù.

Đặc biệt, trên cơ sở phân cấp, phân quyền mạnh mẽ trong Luật Thủ đô 2026, Trung ương đã giao TP Hà Nội làm cơ quan chủ quản đầu tư một số dự án đường sắt quốc gia trên địa bàn, đây là nhiệm vụ có quy mô lớn, yêu cầu cao về tiến độ, tổ chức thực hiện và tính đồng bộ với hệ thống đường sắt đô thị và các đại dự án khác.

Qua đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với vai trò, trách nhiệm và năng lực tổ chức thực hiện của TP, đồng thời thể hiện quyết tâm của Hà Nội trong việc chủ động tiếp nhận và thực hiện các nhiệm vụ lớn về phát triển hạ tầng đường sắt.

Thực tiễn triển khai cho thấy các cơ chế hiện hành đã tạo chuyển biến rõ rệt về tiến độ chuẩn bị và thực hiện dự án; TP đã từng bước tổ chức triển khai đồng thời nhiều dự án đường sắt đô thị và các nhiệm vụ đường sắt quốc gia được Trung ương giao.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn phát sinh một số vấn đề liên quan đến trình tự, thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà thầu, hợp đồng chìa khóa trao tay, khảo sát, thiết kế, quản lý chi phí, giải phóng mặt bằng, huy động vốn và phối hợp giữa các cơ quan, địa phương. Bên cạnh đó, các cơ chế, chính sách đặc thù còn được quy định tại nhiều văn bản khác nhau, gây khó khăn trong việc tiếp cận và áp dụng thống nhất.

Do đó, việc ban hành Nghị quyết thí điểm các cơ chế, chính sách mới là cần thiết. Thông qua việc ban hành Nghị quyết, tạo cơ chế linh hoạt, chủ động cho TP, doanh nghiệp trong tổ chức chuẩn bị, triển khai và quản lý thực hiện các dự án đường sắt; tạo cơ sở pháp lý để lựa chọn, huy động và phát huy vai trò của Nhà thầu chiến lược, áp dụng hiệu quả hợp đồng chìa khóa trao tay (Turnkey) phù hợp với tính chất, quy mô, yêu cầu về tiến độ và công nghệ của các dự án; đồng thời huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực về tài chính, đất đai, vật liệu, nhân lực, khoa học, công nghệ và các nguồn lực xã hội.

Qua đó, đẩy nhanh tiến độ đầu tư xây dựng, sớm hình thành hệ thống đường sắt đô thị đồng bộ, hiện đại, kết nối hiệu quả các khu vực của Thủ đô, nâng cao năng lực vận tải hành khách công cộng, giảm ùn tắc giao thông, thúc đẩy phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội và góp phần xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại, xanh, thông minh và bền vững.