Hà Nội: Giữ hồn tiếng diều sáo làng Bá Dương Nội

Sự tích của cánh diều sáo

Trong ký ức của người dân làng Bá Dương Nội, diều sáo không chỉ là thú chơi những lúc nhàn rỗi mà còn là dịp kết nối giữa hai giới tâm linh. Theo truyền thuyết dân gian địa phương, ngày xưa khi trời và đất còn giao hòa, các nàng tiên thường xuống hạ giới dạo chơi. Nhưng bỗng một ngày, thiên tai giáng xuống khiến đất trời long lở, khoảng cách giữa hai giới ngày càng xa xăm.

Để tìm lại sợi dây liên lạc, người xưa đã sáng tạo ra cánh diều như một chiếc cầu nối vô hình giữa mặt đất và khoảng trời bao la. Chưa dừng lại ở đó, họ gắn thêm vào lưng diều những ống sáo trúc, mượn âm thanh trầm bổng ngân vang giữa không trung làm “lời mời gọi” gửi tới nhà trời.

Miếu Diều cổ kính tại làng Bá Dương Nội. (Ảnh: Hương Giang)

Lịch sử ngàn năm trôi qua, thú vui dân dã ấy đã trở thành một thứ nghề truyền thống và lễ hội thả diều mang bản sắc riêng của làng. Theo lời kể của nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết, gắn liền với lịch sử của lễ hội là ngôi Miếu Diều - nơi thờ Thần Linh Châu Thổ - vị thần cai quản vùng đất châu thổ sông Hồng đã che chở, phù hộ cho dân làng qua bao thế hệ. Chính vì vậy, lễ hội thả diều làng Bá Dương Nội mang bản chất của một lễ tạ ơn. Mỗi cánh diều bay lên là một lời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, thể hiện sự biết ơn thần linh và ước vọng bình an của người dân.

Tinh hoa từ đôi bàn tay nghệ nhân

Diều làng Bá Dương Nội sở hữu đặc trưng độc đáo: diều không đuôi. Giữa thời đại của công nghệ và sản xuất hàng loạt, các nghệ nhân làm diều vẫn kiên trì giữ vững nguyên bản nét truyền thống từ hàng trăm năm trước: hoàn toàn làm bằng tay, từ chất liệu tre, giấy hay những vật liệu thân thuộc dễ kiếm ở các vùng quê Việt Nam.

Chia sẻ về bí quyết làm nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết cho biết: “Tất cả các công đoạn đều quan trọng, nhưng khâu quyết định nhất đến độ bay và sự tinh tế của cánh diều chính là vót xương diều. Đây là công đoạn khó nhất, đòi hỏi bàn tay khéo léo, sự tỉ mỉ và tay nghề được rèn luyện qua nhiều năm của người nghệ nhân”.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết nâng niu những con diều đậm sắc Việt Nam. (Ảnh: truyenthongtre.vn)

Nhờ sự tỉ mỉ trong từng công đoạn, những cánh diều Bá Dương Nội ngày càng được sáng tạo, phát triển thành các tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Đáng chú ý phải kể đến cánh diều khổng lồ dài 6,5m in logo Câu lạc bộ Diều làng Bá Dương Nội - biểu tượng tự hào từng bay lượn trên bầu trời quê hương. Hay mới đây nhất, tác phẩm diều sáo mang tên “Từ truyền thống đến hiện đại” dài 3,5m kết hợp hội họa đương đại của nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết đã xuất sắc đoạt giải Nhất tại Hội thi Làng nghề truyền thống Hà Nội. Tác phẩm không chỉ khẳng định tay nghề của người thợ làng Bá mà còn gợi mở hướng phát triển mới, đưa cánh diều từ không gian bầu trời vào các không gian nội thất như hội trường, nhà ở.

Những trăn trở về phát triển di sản

Với hơn 30 năm gắn bó với cánh diều sáo, nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết luôn trăn trở về con đường phát triển bền vững cho di sản quê hương. Theo ông, muốn di sản không bị mai một thì cánh diều phải trở thành một sản phẩm thương mại, một sản phẩm du lịch có giá trị kinh tế. Đó chính là con đường “biến di sản thành tài sản”, tạo ra nguồn thu nhập thực tế cho chính những người làm diều và người dân địa phương, để nghề cổ truyền tự nuôi sống chính nó.

Tuy nhiên, hành trình đưa diều sáo Bá Dương Nội vươn xa thành một điểm đến du lịch đặc sắc vẫn đang gặp phải một “nút thắt”: Không gian trải nghiệm thả diều. Thực tế hiện nay, việc thả diều tiềm ẩn nhiều rủi ro khi không gian làng quê ngày càng đô thị hóa; diều có thể ảnh hưởng đến giao thông, gây hư hại hoa màu hoặc mái nhà của người dân.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết chia sẻ về hành trình giữ nghề. (Ảnh: Hương Giang)

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết trải lòng: "Làm diều ra mà không được thả thì thực sự không vui, vì cái lúc vui nhất chính là nhìn cánh diều cất cánh và nghe tiếng sáo ngân vang. Mong mỏi lớn nhất của chúng tôi là địa phương có thể quy hoạch một khu vực không gian trải nghiệm thả diều tập trung và an toàn. Nếu làm được điều này, Bá Dương Nội chắc chắn sẽ trở thành một điểm đến du lịch vô cùng thu hút du khách."

Một không gian thả diều chuẩn mực không chỉ giải bài toán an toàn mà còn là bước ngoặt mở ra cơ hội phát triển chuỗi dịch vụ du lịch kèm theo, giúp người dân địa phương vừa gìn giữ niềm tự hào truyền thống, vừa nâng cao thu nhập kinh tế.

Khi thế hệ trẻ nối dài di sản

Dù còn những trăn trở về không gian, nhưng sức sống nội sinh của diều sáo Bá Dương Nội vẫn đang cuộn chảy mạnh mẽ nhờ sự đồng hành của chính quyền và ngọn lửa nhiệt huyết được truyền qua nhiều thế hệ. Nhìn lại chặng đường phát triển, từ những ngày đầu thành lập năm 2004 với vỏn vẹn 15 thành viên, đến nay Câu lạc bộ Diều sáo làng Bá Dương Nội đã quy tụ 44 thành viên, người cao tuổi nhất đã ở tuổi 92 và nhỏ nhất mới tròn 16 vẫn cùng nhau gắn kết và trao truyền nét nghề cổ truyền.

Để cánh diều không chỉ xuất hiện trong không gian lễ hội thu hẹp, những năm gần đây, địa phương đã chủ động tổ chức thêm hàng loạt hoạt động quảng bá bài bản. Bên cạnh ngày hội chính vào rằm tháng 3 âm lịch, địa phương mở thêm Hội thi thả diều thiếu nhi nhằm “gieo mầm” di sản cho lứa tuổi học trò. Bên cạnh đó, Liên hoan thả diều chào mừng kỷ niệm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh được tổ chức thường niên, thu hút đông đảo nghệ nhân và người yêu thích diều sáo.

Không khí náo nhiệt trong buổi livestream làm diều sáo cùng các bạn học sinh. (Ảnh: Nghệ nhân cung cấp)

Không dừng lại ở các hoạt động của địa phương, nhiều bạn trẻ cũng đã chủ động tìm về Bá Dương Nội để tiếp nối ngọn lửa di sản. Ngay tại miếu Diều, một nhóm sinh viên Đại học FPT đã lựa chọn nơi đây làm không gian trải nghiệm thực tế trong khuôn khổ dự án truyền thông “Giữ Tiếng Diều”.

Chia sẻ về lý do tìm về làng cổ, sinh viên Nguyễn Doãn Thị Thùy, Trưởng ban tổ chức dự án cho biết, dù cánh diều từng gắn liền với tuổi thơ của biết bao thế hệ nhưng nhịp sống hiện đại đã khiến hình ảnh ấy dần vắng bóng. Theo Thùy, giới trẻ hôm nay không hề thờ ơ với văn hóa truyền thống mà chỉ đang thiếu một “điểm chạm” thực tế để thấu hiểu và hòa mình vào. Việc đưa các bạn trẻ về tận cái nôi Bá Dương Nội để trực tiếp làm diều và lắng nghe tiếng sáo chính là cách dự án tạo nên điểm chạm ấy, gửi gắm niềm tin rằng khi văn hóa còn thì dân tộc sẽ còn.

Các bạn trẻ thích thú khi tự tạo ra con diều của riêng mình. (Ảnh: Hương Giang)

Nhìn thấy các bạn trẻ, sinh viên tìm về làng tự trải nghiệm làm diều sáo, nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết không giấu nổi niềm vui: “Trong đời sống hiện đại, nhiều trò chơi dân gian dần bị mai một. Sự chủ động của các bạn trẻ khi tìm về với diều sáo Bá Dương Nội là tín hiệu vô cùng đáng mừng. Giữa thế giới ngập tràn công nghệ và áp lực trí óc, những hoạt động thủ công bằng chân tay này chính là phương thuốc tuyệt vời giúp người trẻ tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống”.

Gửi gắm niềm tin vào thế hệ kế cận, nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết bày tỏ mong muốn ngày càng có nhiều bạn trẻ dành sự quan tâm và niềm hứng thú cho các nghề thủ công truyền thống. Theo ông, diều sáo hay các trò chơi dân gian xưa đều ẩn chứa nhiều giá trị văn hóa sâu sắc, nhưng việc thiếu vắng những người truyền đạt đã vô tình khiến thế hệ trẻ ít có cơ hội tiếp cận. Người nghệ nhân kỳ cựu kỳ vọng người trẻ hôm nay sẽ có thêm điều kiện trải nghiệm thực tế, từ đó trở thành lực lượng kế thừa chủ động, tiếp tục gìn giữ và nối dài những nét đẹp văn hóa của dân tộc.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết tỉ mỉ hướng dẫn từng công đoạn cho các bạn trẻ. (Ảnh: Hương Giang)

Hành trình giữ tiếng sáo diều Bá Dương Nội trước sức ép của đô thị hóa và sự mai một của các trò chơi dân gian rõ ràng vẫn còn muôn vàn trăn trở. Thế nhưng, những khó khăn ấy sẽ dần tìm được lời giải khi di sản vẫn luôn có con người làm điểm tựa: đó là những nghệ nhân chưa bao giờ vơi cạn đam mê trao truyền và một thế hệ kế cận đang sẵn lòng đón nhận, gìn giữ nét đẹp văn hóa của cha ông.