Hà Nội: Nhà giáo Bùi Thái Hà mở cánh cửa hội họa cho trẻ em tự kỷ

Họa sĩ, nhà giáo Bùi Thái Hà (Hà Nội) từng có thời gian công tác tại Cung Thiếu nhi Hà Nội. Năm 2002, bà thành lập Trung tâm Thiếu nhi Mầm Sáng (Số 42 ngõ 280, Lạc Long Quân, Tây Hồ, Hà Nội), tổ chức các lớp học vẽ và hướng dẫn học sinh làm đồ thủ công. Khoảng 5 năm trở lại đây, bà bắt đầu đồng hành cùng trẻ em tự kỷ trên hành trình tìm lại niềm vui qua từng nét vẽ. 
Phóng viên: Thưa bà, cơ duyên nào đưa bà đến với việc dạy vẽ cho trẻ em tự kỷ?
Bà Bùi Thái Hà: Trước đây khi tôi còn làm ở Cung Thiếu Nhi, tôi thấy trẻ em phải trải qua rất nhiều kỳ thi mới được vào đây học vẽ. Lúc đó, tôi nghĩ rằng còn những đứa trẻ yêu thích hội họa mà không được đến trường lớp vẽ thì phải làm sao? 
Năm 2002, tôi đã thành lập trung tâm Thiếu Nhi Mầm Sáng, nơi các em có thể thoải mái tự do sáng tạo ra những bức tranh của mình. Tôi dẫn các bạn ở trung tâm mang theo giấy vẽ và màu tô đến rất nhiều nơi, trong đó có trung tâm Phúc Tuệ và các điểm chăm sóc có những em nhỏ đặc biệt. Cứ nghe ở đâu có các em yêu thích nghệ thuật là tôi lại chủ động mang giấy bút để dạy các bạn. 
Khi tôi về hưu, tôi từng dự định rút về để dành thời gian sáng tác tranh cho riêng mình. Nhưng khi đến trung tâm Phúc Tuệ, tôi chứng kiến hình ảnh bác giám đốc dù đã gần 80 tuổi vẫn dành trọn nhiệt huyết và tình yêu thương chăm sóc cho các bạn có hoàn cảnh khó khăn. Vì vậy, tôi tự dặn lòng phải tiếp tục cố gắng đồng hành cùng các em. 
Tôi bắt đầu mở lớp và dành thời gian dạy trẻ tự kỷ khoảng 5 năm gần đây. Tôi muốn dùng kiến thức hội họa của mình để giúp học sinh tìm thấy sự tĩnh tại trong tinh thần, niềm vui, cởi mở cảm xúc. 

Không khí lớp học hội họa diễn ra sôi nổi. (Ảnh: Hà Anh)

Phóng viên: Trong hành trình ấy, cuộc gặp gỡ hay kỷ niệm nào đã khiến bà lựa chọn gắn bó lâu dài với các em, dành thời gian và tâm huyết để đồng hành cùng các em khám phá thế giới màu sắc, nuôi dưỡng khả năng sáng tạo và thể hiện những cảm xúc của riêng mình qua từng nét vẽ?
Bà Bùi Thái Hà: Hễ còn sức khỏe và thời gian là tôi sẵn sàng giúp đỡ những nơi cần, và chính những khoảnh khắc đời thường của các em đã nuôi dưỡng nhiệt huyết của tôi. 

Bà Thái Hà tận tình hướng dẫn từng bạn hoàn thành tác phẩm của mình. (Ảnh: Hà Anh)

Trong lớp dạy vẽ của tôi có ba bạn bị tự kỷ nhưng trong các bạn đều sống rất tình cảm. Bố mất sớm, mẹ mắc bệnh sau khi sinh bạn Nhã ra, hai mẹ con phải ở với cậu. Mỗi khi được tôi cho bánh kẹo hay hoa quả ăn chiều, bạn nhất quyết không ăn hết mà giữ lại mang phần về cho mẹ. 
Từ chỗ ngọng nghịu không rõ lời, rụt rè không muốn giao tiếp với mọi người, khi cởi mở cảm xúc thông qua hội họa, bạn Hoàn đã thốt lên những câu nói rất hồn nhiên với tôi: “Cháu rất yêu bà”. 
Hay bạn Giang, từ một cậu học trò không chịu hợp tác, dễ phản ứng khó chịu vô thức khi bị hỏi nhiều. Qua vài năm, tôi kiên trì kèm cặp, bạn Giang đã vẽ nên nhiều bức tranh hoa hướng dương, xích lô rất đẹp và được tôi định hướng chuẩn bị làm triển lãm cá nhân. 
Phóng viên: Mỗi trẻ em tự kỷ đều có những đặc điểm, khả năng tiếp nhận và cách thể hiện cảm xúc riêng. Vậy trong quá trình giảng dạy, bà đã điều chỉnh phương pháp và cách tiếp cận như thế nào để phù hợp với khả năng của từng em?
Bà Bùi Thái Hà: Trước đây, hơn 10 năm tôi từng dạy và làm việc tại Cung Thiếu Nhi với mở lớp dạy vẽ ở nhà cho các em nên tôi cũng có kinh nghiệm, phương pháp để tôi giúp các em chia sẻ, bộc lộ cá tính qua những bức tranh của chúng. 
Các em tự kỷ nhưng có tính cách rất khác nhau, tôi luôn kiên trì vừa dạy vừa chia sẻ với các em. Có lúc đầu, các bạn rất khó tính, hay cáu gắt, tâm lý và tính cách như những đứa trẻ tiểu học. Tôi phải dành thời gian đến riêng, kiên trì dỗ dành như cho các em uống sữa, ăn kẹo và không ép buộc các em quá mức mà đi từ từ. Các bạn dễ nổi giận hoặc có hành vi vô thức, tôi phải giữ bình tĩnh, không chấp nhất, sẵn sàng chịu sự khó chịu ban đầu để tìm cách tiếp cận phù hợp. 

Các bạn cẩn thận, tỉ mỉ hoàn thành sản phẩm của mình. (Ảnh: Hà Anh)

Các em đến lớp, tôi không chỉ dạy vẽ mà còn kèm cặp tất cả các sinh hoạt tối thiểu, rèn luyện nề nếp như chào hỏi, để dép đúng vị trí, xin phép khi muốn ra ngoài. Tôi rèn tính bình tĩnh, cẩn thận cho học sinh láu táu, ngược lại, với những bạn cẩn thận quá mức, tôi rèn cho chúng nhanh nhẹn hơn. Tôi không ép buộc các bạn phải thích nghi với lớp học lập tức, tôi cho các bạn làm quen từ từ, cầm tay chỉ việc, tô vẽ theo khả năng và sở thích để tạo cho các em niềm vui và sự thoải mái. 
Tôi luôn lắng nghe, tôn trọng sự sáng tạo của từng em, không phán xét hay chê bai mà chỉ góp ý nhẹ nhàng để các em dần hoàn thiện hơn. 
Phóng viên: Trong quá trình đồng hành cùng các em tại lớp học vẽ, chắc hẳn bà đã chứng kiến nhiều sự thay đổi, dù là nhỏ bé, nhưng đầy ý nghĩa. Có sự thay đổi tích cực nào khiến bà xúc động và nhớ mãi trong hành trình giảng dạy của mình không?
Bà Bùi Thái Hà: Sau khi các bạn tham gia lớp học của tôi, các bạn dần dần thay đổi về giao tiếp, thái độ và cởi mở hơn. Ban đầu, khi mới đến lớp có những bạn không chịu hợp tác, khó tính thậm chí hay khóc. Sau thời gian cô kiên trì đồng hành và chia sẻ, các bạn trở nên nghe lời, biết bộc lộ cảm xúc tự nhiên, mở lòng giao tiếp và cởi mở hơn. Các bạn biết nói lời yêu thương, biết quan tâm và lấy phần quà bánh mang về cho người thân.
Các bạn được tôi rèn luyện nề nếp từ cách chào hỏi, cất dép đúng nơi, xin phép khi muốn ra ngoài đến các kỹ năng sinh hoạt cơ bản. Chẳng hạn như bạn Nhã từ chỗ chưa biết quét nhà đã dần biết cách quét dọn, gom rác đúng nơi và cất đồ dùng về đúng vị trí. Những em tính tình hấp tấp được tôi rèn bình tĩnh, cẩn thận; em quá chậm chạp được rèn làm việc nhanh nhẹn hơn. 

Những sản phẩm đã được hoàn thành dưới bàn tay khéo léo của các em. (Ảnh: Hà Anh)

Từ việc tô màu nguệch ngoạc, các bạn đã được rèn luyện và vẽ được nhiều bức tranh rất đẹp, tham gia thi vẽ còn nhận được giấy chứng nhận, làm ra những sản phẩm thủ công như bao lì xì, thiệp, đèn lồng để bán. Bên cạnh đó, có bạn được hướng dẫn chuẩn bị cho triển lãm cá nhân. 
Phóng viên: Trong hành trình gắn bó với việc dạy vẽ cho trẻ em tự kỷ, chắc hẳn đã có những khoảng thời gian bà phải đối mặt với không ít khó khăn và thử thách. Bà có thể chia sẻ về giai đoạn khiến bà cảm thấy áp lực hoặc trăn trở trong quá trình giảng dạy, cũng như cách bà đã vượt qua những khó khăn ấy để tiếp tục đồng hành cùng các em?

Bà Bùi Thái Hà: Bên cạnh trở ngại về làm quen với học sinh, khó khăn lớn nhất của tôi hiện nay là tìm đầu ra cho các sản phẩm thủ công, tranh vẽ do học sinh tự kỷ làm ra để các bạn có nguồn thu nhập. Trước đây khi còn đi làm, tôi có mối quan hệ rộng rãi nên giải quyết việc này rất đơn giản. Bây giờ, tôi cũng bận rộn gia đình, tuổi tác đã cao nên khả năng kết nối và tiếp cận xã hội bị hạn chế hơn. 
Phóng viên: Bà mong muốn truyền tải thông điệp gì đến công chúng để mọi người có thể nhìn thấy cá tính, cảm xúc và thế giới riêng của mỗi em qua từng nét vẽ, từ đó đón nhận những tác phẩm ấy bằng sự thấu hiểu và tôn trọng thực sự?
Bà Bùi Thái Hà: Tôi hy vọng mọi người sẽ đón nhận những tác phẩm ấy bằng sự cởi mở và tôn trọng, thay vì chỉ xem đó là những bức tranh đặc biệt vì người vẽ là trẻ tự kỷ. Không nhìn các em qua những khác biệt hay hoàn cảnh riêng, mà hãy nhìn nhận các em như những con người bình thường có cảm xúc, suy nghĩ và thế giới nội tâm. 
Các em cũng có cá tính, sở thích và khả năng sáng tạo riêng. Mỗi bức tranh đều là một cách để các em thể hiện bản thân, kể câu chuyện của mình và chia sẻ cách các em cảm nhận thế giới xung quanh. Điều tôi mong nhất là mọi người có thể nhìn thấy giá trị nghệ thuật trong từng tác phẩm, lắng nghe tiếng nói của các em qua từng nét vẽ và dành cho các em sự công nhận xứng đáng. 

Những sản phẩm tranh vẽ của học sinh đều được bà lưu giữ trong cuốn “Nét vẽ tuổi thơ”. (Ảnh: Trịnh Hương)

Phóng viên: Xin cảm ơn bà về những chia sẻ này!