Vinh - Tiếng súng hưởng ứng Toàn quốc kháng chiến
Để tránh tình trạng phải chiến đấu cùng một lúc với nhiều kẻ thù và lực lượng phản động, ngày 9/3/1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Hòa để tiến”. Cũng như nhân dân cả nước, nhân dân thị xã Vinh, tỉnh Nghệ An đã tận dụng khoảng thời gian quý báu đó để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Thành cổ Vinh, chứng tích của nhiều sự kiện lịch sử. (Ảnh: TTH)
Dưới sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng, khắp nơi trong thị xã, không khí chuẩn bị cho kháng chiến vô cùng khẩn trương.
Tận dụng thời gian, gấp rút chuẩn bị
Với sự hướng dẫn tích cực của Trung đoàn 57 (Sắc lệnh số 71/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 22/5/1946 quy định Vệ quốc đoàn trở thành quân đội chính thức của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, theo Sắc lệnh, các chi đội Vệ Quốc đoàn ở Bắc Bộ và Trung Bộ cải tổ thành các trung đoàn và tiểu đoàn độc lập. Do đó, chi đội Đội Cung -Nghệ An được lấy phân hiệu là Trung đoàn 57, thuộc hệ thống Quân đội Quốc gia Việt Nam), các đại đội tự vệ công nhân và nhân dân thị xã thường xuyên tập luyện đào công sự, hào giao thông, diễn tập tác chiến đánh địch trong thành.
Song song với việc chuẩn bị lực lượng, công tác chuẩn bị vũ khí, đạn dược cũng hết sức gấp rút. Sau sự cố trộn mẻ thuốc đầu tiên bị nổ (tháng 3/1946), rút kinh nghiệm, đến tháng 6/1946, công nhân Vinh đã sản xuất được mìn, lựu đạn và đưa đi ném thử đạt kết quả tốt.
Từ ngày tỉnh thành lập Ty Quân giới (6/1946), công việc chuẩn bị vũ khí, đạn dược của nhân dân càng tích cực, khẩn trương hơn. Công nhân trong các xưởng nỗ lực khắc phục khó khăn để sửa chữa, sản xuất các loại vũ khí đáp ứng cho lực lượng của ta trong thị xã, các đơn vị của tỉnh và Liên khu IV.

Nhà máy sửa chữa xe lửa Trường Thi. (Ảnh tư liệu: Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh)
Tuy còn nhiều khó khăn, nhưng đến cuối năm 1946, nhân dân thị xã Vinh đã có sự chuẩn bị về lực lượng, vũ khí, phương tiện chiến đấu. Lực lượng vũ trang được tổ chức khá quy củ, kỷ luật nghiêm, tinh thần chiến đấu cao, sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc.
Cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã Vinh
Tại thị xã Vinh, quân Pháp có 1 trung đội gồm 34 tên do Thiếu tá Đờ-co-moong và Đại úy Mê-tơ-ra-nô chỉ huy, cùng khoảng 50 tên khác trong đoàn liên kiểm, đóng quân rải rác ở 3 địa điểm: Sở Canh nông cũ (khu Ba Bò), Sân bay Yên Đại và khu Đê-pô Ga Vinh.
Nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ thị xã Vinh được giao cho Trung đoàn 57 phối hợp với đội tự vệ Thành do đồng chí Nguyễn Cận chỉ huy. Các đại đội tự vệ của khu phố khác có nhiệm vụ bảo vệ an toàn nhà máy, tính mạng và tài sản nhân dân, canh gác không để bọn động có cơ hội ngóc đầu dậy quấy rối.

Vũ khí nhân dân Nghệ An sử dụng trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh.
Nhận được lệnh, Ban Chỉ huy Trung đoàn 57 giao nhiệm vụ tiến công địch ở Sở Canh nông cho một đại đội, kết hợp với đại đội tự vệ Thành và các đại đội tự vệ khu phố I, khu phố II, bao vây kêu gọi địch đầu hàng. Chúng ta cũng chuẩn bị xăng dầu, rơm khô, sẵn sàng phóng hỏa khi có lệnh nếu địch ngoan cố chống trả.
20 giờ ngày 19/12/1946, cuộc chiến đấu của nhân dân thị xã bắt đầu. Các lực lượng được giao nhiệm vụ nhanh chóng bí mật tiếp cận địch, bao vây các mục tiêu.
Đúng 23 giờ, Ban Chỉ huy Trung đoàn 57 phát lệnh tiến công. Tại Sở Canh nông, quân ta vừa bắn, vừa kêu gọi địch đầu hàng, đồng thời thông báo cho chúng biết nếu không ra hàng sẽ bị thiêu cháy.
Lúc đầu, quân Pháp dùng súng 12.7mm cố thủ, nhưng khi thấy rơm bắt đầu bén lửa thì nộp súng đầu hàng.

Khách sạn Grand Vinh vào những năm 1930. (Ảnh tư liệu: Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh)
Tại Sân bay Yên Đại (Sân bay Vinh hiện nay), đại đội do đồng chí Nguyễn Đức Sao chỉ huy bí mật áp sát, bất ngờ xông vào nhà ở của kíp lái. Quân địch không kịp chống trả và bị bắt sống, buộc phải giao nộp toàn bộ vũ khí và chiếc máy bay Morane.
Kết quả cuối cùng, về vũ khí ta thu được 1 khẩu súng trung liên 12.7mm và 2 hòm đạn nguyên, 1 súng trung liên FM với 13 băng đạn, 1 súng tiểu liên Sten với 14 băng đạn, 1 súng Carbine, 1 súng trường Mosin–Nagant với 8 hòm đạn, 1 súng lục, 60 lựu đạn Mỹ, 2 gói thuốc nổ, 2 thanh kiếm.
Quân và dân ta cũng bắt sống toàn bộ quân Pháp gồm 34 tên và đoàn liên kiểm (ngoài tên Trưởng đoàn và Phó đoàn đã về Hà Nội trước đó).

Xe đạp thồ được người dân Nghệ An dùng vận chuyển lương thực, vũ khí trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh. (Ảnh: TTH)
Thắng lợi của cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã Vinh có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Chúng ta đã đánh bại âm mưu “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp, bảo vệ được thị xã, mở ra khả năng giữ vững vùng tự do Liên khu IV. Đó cũng là thắng lợi đầu tiên của quân và dân thị xã Vinh, quân dân tỉnh Nghệ An, góp vào chiến công chung của cả nước, mở đầu cho cuộc kháng chiến toàn quốc chống bọn thực dân xâm lược.
Không để thị xã Vinh rơi vào tay địch
Đầu năm 1947, với sự giúp đỡ của đồng minh, sau khi được tăng viện, quân Pháp liên tục mở các cuộc tấn công vào vùng hậu phương của ta.

Ban Chỉ huy Tỉnh đội Nghệ An với các Trưởng, Phó ban và bộ phận phục vụ tháng 2/1951. (Ảnh tư liệu: Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh)
Trước sức mạnh của thực dân Pháp, khả năng giữ được Vinh rất khó khăn. Vì thế, tháng 1/1947, Hội nghị quân sự lần thứ nhất của Đảng đã chủ trương “Nhiệm vụ chính trị lúc này là bảo toàn lực lượng để kháng chiến lâu dài”. Trọng tâm trước mắt sẽ tiến hành phá hoại thị xã để “ngăn việc tiếp tế, thông tin liên lạc của địch", đồng thời khiến chúng không thể tận dụng vật lực của ta để chống lại kháng chiến.
Ngày 16/1/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi đồng bào phá hoại để kháng chiến. Thị xã Vinh lúc bấy giờ có khoảng 101 công sở, 1.800 nhà dân. Dù phải hy sinh, nhưng với lòng yêu nước, tinh thần cách mạng triệt để, nhân dân hưởng ứng lời kêu gọi một cách mạnh mẽ.

Kỹ sư, công nhân làm việc tại Nhà máy sửa chữa xe lửa Trường Thi. (Ảnh tư liệu: Nguồn Vinh Xưa)
Nhiều gia đình tự nguyện tháo dỡ nhà cửa. Một số công trình kiên cố như: Nhà máy xe lửa Trường Thi, Chi nhánh nhà băng Đông Dương, Nhà máy điện SIFA đều được tháo dỡ. Tỉnh Nghệ An phải huy động nhiều đơn vị quân đội và nhân dân các huyện lân cận giúp sức.
Những chiếc đầu máy xe lửa cũng trở thành những chướng ngại vật ngăn cản bước tiến của kẻ thù. Hàng chục dãy nhà, cửa hiệu cho thuê ở những khu phố sầm uất, giàu có nổi tiếng như: Đề Hợp, Thuận Ký và cả những khu phố người Hoa ban đầu chủ còn do dự nhưng rồi cũng tự nguyện thực hiện phá bỏ.

Khối nữ Dân quân Làng Đỏ thành phố Vinh trong Lễ ra quân huấn luyện năm 2025 do Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An tổ chức. (Ảnh: THÀNH VINH)
Cuốn sách tư liệu "Lịch sử thành phố Vinh" năm 1945-1975 có ghi: “Lê Viết Tới, một nhà buôn gỗ nổi tiếng ở Vinh, có hàng chục ngôi nhà cho thuê nằm trên trục đường chính của thị xã, lúc đầu kiên quyết phản đối, nhưng rồi thấy cả thị xã đều chấp hành nghiêm túc, cuối cùng ông cũng buộc phải tuân theo”.
Qua 5 tháng thực hiện tiêu thổ kháng chiến, công nhân Vinh-Bến Thủy đã đóng góp 45.700 ngày công, phá dỡ được 1.335 ngôi nhà (trong đó có 331 nhà cao tầng), 300 toa xe lửa và 12 đầu máy.
Đã có 9 cán bộ và người dân bị thương, 2 chiến sĩ vệ quốc quân hy sinh. Đó là sự hy sinh lớn lao, thể hiện tinh thần cách mạng triệt để, lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân thị xã Vinh trong cuộc chiến không khoan nhượng với kẻ thù xâm lược.
Không khí chuẩn bị cho cuộc kháng chiến sôi sục: tháo dỡ sơ tán các máy móc, phá đầu tàu hỏa, các toa xe được kéo ra khỏi thị xã đến đoạn đường Cầu Đô Yên để phá hủy. Bánh xe đẩy xuống vực bên đường, vỏ toa lật nghiêng trơ khung sắt...
Ông Tôn Chuyên, người dân Vinh, từng sinh sống ở Phố Đệ Tứ
Kết hợp với tiêu thổ kháng chiến, công tác bố phòng, chuẩn bị lực lượng cũng được đẩy mạnh.
Để vô hiệu hóa lợi thế xe cơ giới của giặc, ngăn cản đột kích, quân dân thị xã đã thực hiện phá hoại các tuyến giao thông, đắp các ụ đất có cột sắt, bố trí chướng ngại vật… Để chống địch thâm nhập từ ngoài biển vào theo đường sông, hàng nghìn mét đường sắt và cả các phương tiện vận tải, đầu máy xe lửa đều được ném xuống sông. Bên cạnh đó, hàng loạt chiến lũy được dựng lên từ các ngôi nhà đổ nát.

Một góc đô thị Vinh ngày nay. (Ảnh: TTH)
Đã 80 năm trôi qua, ông Tôn Chuyên, người dân Vinh, từng sinh sống ở Phố Đệ Tứ vẫn nhớ rõ về những tháng ngày ấy: “Không khí chuẩn bị cho cuộc kháng chiến sôi sục: tháo dỡ sơ tán các máy móc, phá đầu tàu hỏa, các toa xe được kéo ra khỏi thị xã đến đoạn đường Cầu Đô Yên để phá hủy. Bánh xe đẩy xuống vực bên đường, vỏ toa lật nghiêng trơ khung sắt. Ở nhà ga, tháo dỡ đường ray, bóc tà vẹt để dựng lô cốt ở các ngã tư. Các con đường được cắt ngang để ngăn chặn xe cơ giới. Phá nhà băng khó nhất vì quá kiên cố, phải dùng bộc phá…".
Song song với tiêu thổ, công tác di dời dân tản cư được tiến hành một cách khẩn trương. Tỉnh thành lập Ủy ban chỉ đạo chung, các nhà máy, xí nghiệp có ủy ban riêng điều hành từng công việc cụ thể. Các khối máy lớn được tháo nhỏ để dễ dàng vận chuyển, mọi phương tiện như: ô-tô, xe bò, thuyền, xe thồ… cho đến voi của bà con đồng bào dân tộc cũng được huy động, phục vụ sơ tán.
Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/vinh-tieng-sung-huong-ung-toan-quoc-khang-chien-post1002385.html
