Hà Nội trong tranh Phạm Bình Chương: Lắng lại những mảng màu thời gian

“Tìm thấy” Hà Nội từ những điều thường nhật

Một bức tường cũ, vài ô cửa nằm cạnh nhau, chiếc ấm đun nước, vài cái ghế gỗ, cái bơm xe... sẽ không đủ khiến người qua đường dừng lại. Nhưng trong tranh Phạm Bình Chương, những chi tiết tưởng chừng bình thường ấy lại mở ra câu chuyện về một Hà Nội đang đổi thay. Ở đó, thời gian không chỉ hiện diện qua những gì đã mất, mà còn trong sự đan xen giữa những dấu tích cũ và nhịp sống mới.

Chọn cho mình lối vẽ hiện thực, Phạm Bình Chương kiên trì quan sát, ghi lại từng góc phố bằng sự tỉ mỉ của người đã sống lâu năm ở Hà Nội. Tranh của anh không ồn ào, không cố tạo kịch tính; sức hấp dẫn của nó nằm ở khả năng phát hiện những chuyển động âm thầm của một đô thị đang phát triển.

Họa sĩ Phạm Bình Chương. Ảnh: NVCC.

Dù vậy, con đường đến với “tranh phố” của Phạm Bình Chương không bắt đầu bằng một lựa chọn đã được định sẵn. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, anh sớm tiếp xúc với hội họa. Từ trừu tượng, biểu hiện đến hiện thực, người họa sĩ đã trải qua những chặng đường tìm tòi trước khi tìm thấy sự phù hợp với cách vẽ phố Hà Nội.

Phạm Bình Chương chia sẻ, năm 1999, anh chọn vẽ một góc phố Hàng Đường với ánh nắng chiếu. Lúc đó, anh chỉ nghĩ đây là một đề tài để tham gia triển lãm về Thủ đô. Nhưng càng vẽ, anh càng bị cuốn hút và đề tài phố phường Hà Nội dần trở thành mạch sáng tác xuyên suốt. “Có thời điểm, tôi mất khoảng hai tuần, mỗi ngày 12 tiếng, để hoàn thành một bức tranh”, Phạm Bình Chương kể lại.

Sự tỉ mỉ ấy khiến tác phẩm gây tò mò với người xem, nhưng cũng giúp anh nhận ra một hướng đi phù hợp với mình. Bức “Phố Hàng Buồm” sau đó giành giải Ba (khu vực 3) của Hội Mỹ thuật Việt Nam và cũng đánh dấu một dấu mốc quan trọng, củng cố niềm tin để anh tiếp tục con đường đã chọn. Trong hơn một phần tư thế kỷ, Phạm Bình Chương đã vẽ hơn 200 tác phẩm về Hà Nội. Bốn cuộc triển lãm cá nhân mang tên “Xuống phố” kể từ năm 2004, chính là hành trình bền bỉ ấy.

Năm 2025, loạt tranh “Xuống phố” được trao Giải Tác phẩm của Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 18. Sự ghi nhận này không chỉ dành cho những bức tranh về phố, mà còn cho một hành trình sáng tác lâu dài, trong đó Hà Nội luôn được Phạm Bình Chương đem đến những góc nhìn mới.

Tuy nhiên, điều giữ Phạm Bình Chương ở lại với đề tài này không đơn thuần là tình yêu dành cho nơi mình sinh ra và lớn lên. Hà Nội còn là một đối tượng hội họa đặc biệt, nơi sự cổ kính và hiện đại, tĩnh lặng và náo nhiệt, những giá trị lâu đời và dấu hiệu của đời sống mới cùng tồn tại. Càng quan sát, anh càng nhận ra Hà Nội luôn có những điều đáng để khám phá.

Nhịp đập giao thời trên phố cổ

Phạm Bình Chương không tìm cách dựng lại một Hà Nội nguyên bản đã biến mất. Thay vào đó, người họa sĩ quan tâm đến những khoảnh khắc giao thời, khi các lớp thời gian cùng hiện diện trong một không gian để tạo nên sự tương phản.

Trong tác phẩm “Đợi”, hai cánh cửa nằm cạnh nhau thoạt nhìn không có gì đặc biệt. Nhưng khi quan sát kỹ, người xem nhận ra một bên là cửa sắt kéo, bên kia là cửa gỗ xếp, gợi nhắc những thời kỳ khác nhau của đời sống đô thị. Trong cùng không gian ấy còn có hình ảnh một bà cụ ngồi chờ và chiếc xe đạp đời mới. Những chi tiết tưởng như không liên quan lại cùng tạo nên một khung cảnh rất “đời”, nơi quá khứ và hiện tại dường như không thể tách rời.

Tác phẩm "Đợi" của họa sĩ Phạm Bình Chương. Ảnh: NVCC.

Sự đan xen ấy cũng xuất hiện trong tác phẩm “Tâm tình”. Từ một bức tường cũ, Phạm Bình Chương gợi ra câu chuyện về dòng chảy văn hóa ở Hà Nội. Trên bề mặt khoảng tường vôi là nhiều lớp dấu tích: hình vẽ graffiti, những quảng cáo dán chồng, các dấu vết cũ chưa kịp mất đi đã được phủ lên những hình ảnh mới. Bức tường vì thế không chỉ là một chi tiết kiến trúc, nó trở thành nơi lưu giữ những cuộc tiếp xúc, cạnh tranh và thay thế giữa các lớp văn hóa. Trong khi đó, ngay bên cạnh, quán nước nhỏ vẫn giữ nguyên nhịp sống thường nhật, người bán và khách quen tiếp tục câu chuyện hàng ngày - họ có thể không nhận ra những đổi thay đang diễn ra ngay bên cạnh mình.

Đó là một cách nhìn đáng chú ý của người nghệ sĩ về Hà Nội. Những biến chuyển lớn của đô thị không phải lúc nào cũng xuất hiện bằng những công trình mới hay sự thay đổi rõ rệt về cảnh quan. Đôi khi, chúng diễn ra âm thầm trên một bức tường, trong cách một ngôi nhà thay đổi cửa, hay ở những vật dụng từng quen thuộc, từng gắn với nếp sinh hoạt của một thời. Khi chúng mất đi, sự thay đổi có thể diễn ra lặng lẽ đến mức người ta chỉ nhận ra sau này, khi ký ức không còn một hình ảnh để đối chiếu.

Tác phẩm “Mưu sinh”. Ảnh: NVCC.

Hiện thực không phải là sao chép

Nhìn vào tranh Phạm Bình Chương, người xem dễ bị cuốn hút bởi độ chi tiết và cảm giác chân thực. Nhưng nếu chỉ xem tranh của anh như một bản sao của phố phường thì chưa đủ để nhận ra điều làm nên dấu ấn riêng. Với Phạm Bình Chương, cấu trúc và bố cục là những yếu tố quan trọng hàng đầu. Mỗi chi tiết phải có vị trí trong tổng thể, mỗi mảng hình cần góp phần tạo nên kết cấu chung của tác phẩm. Sự tỉ mỉ của chi tiết không nhằm phô diễn khả năng vẽ giống thật mà phục vụ cách tổ chức không gian và kể chuyện bằng hình ảnh. Ngay cả khi đã lựa chọn hội họa hiện thực, anh vẫn giữ những tìm tòi mang tính trừu tượng trong cách nhìn và xử lý bề mặt. Với anh, một vệt nước mưa loang trên mặt đất, những viên gạch cũ xếp chồng hay sự tương phản giữa các mảng vật liệu đều có thể tạo nên những hình ảnh giàu tính biểu tượng.

Nhà nghiên cứu Phạm Tường Vân từng nhận xét rằng, nét riêng của Phạm Bình Chương nằm ở khả năng biến một mô típ dễ lặp lại như phố cổ thành chuỗi biến thể nhờ cấu trúc ánh sáng và bề mặt vật liệu. Cũng bởi vậy, dù nhiều bức tranh cùng khai thác đề tài phố Hà Nội, mỗi tác phẩm vẫn có thể mở ra một cách nhìn khác. Sự khác biệt không nhất thiết đến từ một địa điểm hoàn toàn mới, mà có thể bắt đầu từ góc nhìn, thời điểm, ánh sáng hoặc những chi tiết người họa sĩ lựa chọn giữ lại.

Tác phẩm “Sáng ngày Tết”. Ảnh: NVCC.

Trong cuộc trò chuyện về hành trình sáng tác của mình, Phạm Bình Chương chia sẻ, Hà Nội mang đến cho anh cả đời sống lẫn sự nghiệp. Thành phố có sức sống riêng, vừa sôi động vừa trầm lắng, luôn mở ra nguồn cảm hứng mới. Anh bày tỏ mong muốn rằng nhiều năm sau, khi Hà Nội đã thay đổi, người xem vẫn có thể tìm đến tranh của mình để nhận ra vẻ đẹp của thành phố.

Hơn 25 năm vẽ phố, Phạm Bình Chương vẫn tiếp tục tìm kiếm một Hà Nội khác trong chính những con phố đã quen thuộc. Ở đó, mỗi mảng tường, ô cửa hay khoảng sáng không chỉ là một đối tượng hội họa, mà còn là dấu vết của thời gian và đời sống. Có lẽ, điều đọng lại sau những bức tranh ấy không phải nỗi hoài niệm về một Hà Nội đã qua, mà là khả năng nhận ra vẻ đẹp của thành phố trong sự đổi thay không ngừng. Khi người xem chịu dừng lại lâu hơn trước một góc phố, nhìn kỹ hơn một bức tường cũ hay một cánh cửa đã sờn màu, Hà Nội cũng hiện ra với nhiều tầng ý nghĩa hơn.

Và trong những mảng màu tưởng như lặng im ấy, thời gian vẫn tiếp tục câu chuyện của mình.