Những người mẹ trong lòng Tổ quốc

Những cảm xúc được họa sĩ Đặng Ái Việt gửi gắm vào những nét vẽ khi đặc tả khuôn mặt các mẹ, đó là ánh mắt, nụ cười, những tia nắng hiếm hoi phía cuối chân trời. (Nguồn: VNP)

Họa sĩ, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, bà Đặng Ái Việt từng chia sẻ rằng khi gặp các mẹ, bà thấy mình như một người con từ phương xa trở về, bởi bà là đồng đội của con các mẹ. Tâm sự ấy giúp hiểu vì sao nữ họa sĩ dành nhiều năm cuộc đời để tìm gặp và vẽ chân dung những người mẹ có con hy sinh vì đất nước.

Giữa bà và các mẹ có một mối dây gắn bó từ những năm tháng chiến tranh. Trước mặt bà là mẹ của những người đã ngã xuống; còn bà là một người lính may mắn được trở về. Đến thăm mẹ, nghe mẹ kể chuyện, rồi vẽ mẹ, cũng là cách bà tiếp tục giữ gìn tình nghĩa với những người đã khuất.

Người lính còn một việc phải làm

Tham gia cách mạng từ tuổi thiếu niên, bà Đặng Ái Việt trưởng thành giữa chiến tranh. Bà học hội họa, làm việc tại Báo Phụ nữ Giải phóng, vừa làm nhiệm vụ chuyên môn, vừa tham gia chiến đấu. Hình ảnh những người mẹ nuôi giấu cán bộ, chở che cho cách mạng, âm thầm gánh chịu mất mát đã đi vào ký ức của bà từ những năm tháng ấy.

Hòa bình đến, bà tiếp tục làm nghệ thuật, nhưng những gương mặt, những câu chuyện trong chiến tranh vẫn ở lại. Sau mỗi người đồng đội hy sinh là một gia đình thiếu vắng, một người mẹ phải học cách sống tiếp với nỗi đau. Bà đã đi qua chiến tranh nên hiểu rằng có những mất mát không khép lại cùng ngày im tiếng súng.

Tháng 2/2010, khi đã ngoài sáu mươi tuổi, bà bắt đầu hành trình vẽ chân dung các Mẹ Việt Nam Anh hùng. Chiếc xe Chaly nhỏ chở bà cùng giấy, màu và cọ đi qua nhiều miền đất. Bà tìm đến tận nơi, gặp mẹ, trò chuyện và vẽ lại gương mặt mẹ.

Từ một mong muốn, công việc ấy đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của bà. Điều khiến người ta cảm phục là bà đã bền bỉ làm những việc ấy suốt nhiều năm, dành thời gian và sức lực để thực hiện điều bà tâm nguyện.

Còn đủ sức, còn đi

Ở tuổi nhiều người đã nghỉ ngơi bên con cháu, bà Đặng Ái Việt vẫn tự lái xe đi vẽ. Bà dùng tiền lương hưu, thuê chỗ trọ, mang theo xoong nồi, bát đũa để tự lo bữa ăn trên đường đi. Giữa thời tiết nắng nóng, những chuyến đi hàng trăm cây số vẫn tiếp diễn.

Kể lại thì chỉ vài dòng, nhưng để sống như vậy suốt nhiều năm cần biết bao sức lực. Sau mỗi chặng đường còn là chuyện tìm nơi nghỉ, chuẩn bị bữa ăn, giữ gìn dụng cụ, và thu xếp cho chuyến đi tiếp theo. Tuổi tác khiến những việc ấy thêm nhọc nhằn. Vậy mà bà vẫn đi, bởi các mẹ cũng đang già đi, và thời gian dành cho mỗi cuộc gặp ngày một ít.

Họa sĩ Đặng Ái Việt được các mẹ yêu quý như chính con của mình. (Nguồn: VNP)

Với công việc này, có những điều không thể hẹn lại. Chậm một chuyến đi, có thể sẽ không còn được gặp mẹ. Một gương mặt chưa kịp vẽ, một câu chuyện chưa kịp nghe sẽ theo mẹ đi xa. Sự thôi thúc ấy khiến hành trình của bà mang cả niềm thương yêu lẫn nỗi lo không kịp.

Nhưng đường xa, nắng mưa có lẽ chưa phải là điều khó vượt qua nhất. Ngồi trước mẹ, bà còn phải đối diện với những mất mát mà năm tháng không thể làm nguôi ngoai. Có mẹ tuổi cao, trí nhớ đã phai, nắm tay bà gọi “con”. Trong khoảnh khắc ấy, nữ họa sĩ trở thành người con mẹ ngỡ vừa trở về.

Bà lắng nghe, gần gũi, để mẹ có thể trải lòng. Những nét màu được đặt xuống sau những cuộc trò chuyện như thế. Bởi để vẽ mẹ, bà cần hiểu cả cuộc đời phía sau gương mặt ấy. Trên giấy là mái tóc bạc, những nếp nhăn, đôi mắt đã mờ; trong câu chuyện là những điều mẹ vẫn nhớ rõ, dù đã qua biết bao năm.

Một người mẹ tìm đến những người mẹ

Tình đồng đội đưa bà Đặng Ái Việt đến với các mẹ. Trải nghiệm làm mẹ giúp bà hiểu thêm những điều khó nói thành lời. Trước khi được Tổ quốc ghi công, các mẹ cũng từng có những mong ước rất bình thường: Con khỏe mạnh, lớn lên, dựng vợ gả chồng, gia đình được quây quần. Chiến tranh đã lấy đi của nhiều mẹ cả người con lẫn những dự định dành cho con. Có những niềm vui mẹ không bao giờ được sống trọn, những lời muốn nói không còn người để nói cùng.

Không ai có thể chịu đau thay mẹ. Bà Đặng Ái Việt cũng không thể bù đắp những mất mát ấy. Nhưng bà có thể đến, ngồi bên, nghe mẹ nhắc tên con. Sự có mặt của một người từng đi qua chiến tranh đem lại cho cuộc gặp một sự gần gũi riêng: Mẹ có người để kể, và người nghe hiểu vì sao câu chuyện đã qua mấy chục năm vẫn khiến mẹ nghẹn ngào.

Chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Kiêm, sinh năm 1925, có 2 người con hy sinh trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc năm 1968. (Nguồn: VNP)

Đặt chân dung các mẹ bên nhau, người xem càng nhận ra mỗi gương mặt là một cuộc đời riêng. Cùng một danh hiệu cao quý, nhưng mỗi mẹ lại có một cảnh đời, một nỗi niềm riêng. Mẹ có tên tuổi, quê hương, gia đình; có những kỷ niệm về con mà chỉ mẹ còn giữ. Nét vẽ của bà Đặng Ái Việt giúp chúng ta đến gần những con người cụ thể ấy, để lòng biết ơn bắt đầu từ sự hiểu biết và sự kính trọng.

Nét vẽ giữ mẹ ở lại với mai sau

Đến tháng 4/2026, bà Đặng Ái Việt đã ký họa 3.685 chân dung các Mẹ Việt Nam Anh hùng. Hiện hơn 2.400 bức chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng đã được số hóa và đăng tải trên website https://mevietnamanhhung.hcmgis.vn do Trung tâm Ứng dụng Hệ thống Thông tin Địa lý TP. Hồ Chí Minh (HCM GIS) được xây dựng từ đầu năm 2020 với mục tiêu lưu giữ và lan tỏa các tác phẩm ký họa chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng của họa sĩ Đặng Ái Việt.

Phía sau những con số ấy là nhiều năm người nữ họa sĩ dành cuộc sống của mình cho những chuyến đi. Từ đôi tay bà, gương mặt các mẹ được lưu lại cho những thế hệ sau, cho cả những người chưa từng có cơ hội gặp mẹ.

Họa sĩ Đặng Ái Việt trên chiếc xe máy nhỏ (Chaly) với hành trang trên vai là những hộp màu và cây cọ. (Nguồn: VNP)

Có những người con đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường. Mẹ già đi, còn con trong ký ức của mẹ vẫn trẻ. Bà Đặng Ái Việt không thể đưa những người con ấy trở về, nhưng qua mỗi bức chân dung, bà giúp câu chuyện của mẹ được kể tiếp, giúp những hy sinh lặng thầm được biết đến và ghi nhớ.

Để khi nhắc đến một Mẹ Việt Nam Anh hùng, chúng ta luôn nhớ đến một người phụ nữ nhỏ bé cùng những cây cọ vẽ đã dành những tri ân, bà lặng lẽ vẽ mẹ, để thời gian có đưa mẹ đi xa cũng không mang theo những điều chúng ta cần ghi nhớ trong ký ức và các thế hệ mai sau.