Hà Nội: Vở kịch múa “Đối diện với vô cùng” tìm về những miền ký ức văn hóa Việt

Từ nghệ thuật tuồng, chầu văn đến những thanh âm quen thuộc của làng quê, vở kịch múa đương đại “Đối diện với vô cùng” (Facing Infinity) của biên đạo múa Tú Hoàng mở ra cuộc đối thoại giữa di sản và sáng tạo đương đại, đồng thời gợi suy ngẫm về bản sắc, niềm tin và hành trình tìm kiếm giá trị tồn tại của con người.

Được khởi xướng từ năm 2024 trong dự án Gió Gió Mây Mây, tác phẩm do Lên Ngàn, XPLUSX Studio và On The Fly Studio sản xuất, dưới sự biên đạo và chỉ đạo sản xuất của nghệ sĩ Tú Hoàng. Năm 2026, vở diễn tiếp tục được giới thiệu trong khuôn khổ dự án “Hà Nội Sáng Đèn”, thuộc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, tại Rạp Hồng Hà (Hà Nội).

Không xây dựng câu chuyện theo lối kể tuyến tính, “Đối diện với vô cùng” đưa người xem theo chân nhân vật “Cái Tôi” qua bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc để đối diện với ký ức, những ràng buộc của đời sống và chính bản thân mình. Hành trình được triển khai qua ba chương “Nối kiếp điêu linh”, “Chẳng còn gì phía sau” và “Muôn thuở chiêm bao”, lần lượt mở ra những suy tưởng về khát vọng hòa hợp với thiên nhiên, thần linh, đồng loại; sự thăng hoa rồi tan rã của những giá trị vật chất; và hành trình quay trở vào bên trong để chấp nhận tính hữu hạn của tồn tại.

Biên đạo múa Tú Hoàng trong vở kịch múa đương đại “Đối diện với vô cùng” tại rạp Hồng Hà 

Biên đạo múa Tú Hoàng trong vở kịch múa đương đại “Đối diện với vô cùng” tại rạp Hồng Hà 

Từ những chuyển động của truyền thống đến ngôn ngữ đương đại

Điểm đáng chú ý của “Đối diện với vô cùng” nằm ở cách ê-kíp lựa chọn di sản truyền thống làm nền tảng cho quá trình sáng tạo. Thay vì tái hiện nguyên vẹn một loại hình nghệ thuật cổ truyền, tác phẩm khai thác những đặc trưng trong hình thể, động tác và tiết tấu của Tuồng, đặt chúng trong mối tương tác với ngôn ngữ múa đương đại.

Chia sẻ về quá trình xây dựng tác phẩm, biên đạo Tú Hoàng cho biết: Đây là một quá trình đồng sáng tạo, ê-kíp đã trực tiếp đến và tìm hiểu, học hỏi từ các nghệ nhân làng Tuồng cổ Phú Mẫn (Bắc Ninh), đồng thời làm việc với các nghệ sĩ Tuồng. Theo anh, những bộ chuyển động của Tuồng có rất nhiều đặc điểm giàu khả năng biểu đạt.Ngoài ra còn có sự tham gia, đóng góp của những nghệ sĩ đến từ nhiều nền tảng khác nhau như urban dance, popping, hiphop, breakdance, ballet và võ thuật.

Sự giao thoa giữa hình thể ước lệ của nghệ thuật Tuồng cổ và ngôn ngữ múa đương đại được các nghệ sĩ thể hiện trên sân khấu “Đối diện với vô cùng”

Sự giao thoa giữa hình thể ước lệ của nghệ thuật Tuồng cổ và ngôn ngữ múa đương đại được các nghệ sĩ thể hiện trên sân khấu “Đối diện với vô cùng”

Từ những chất liệu riêng biệt, các nghệ sĩ cùng trao đổi, thử nghiệm và chắt lọc để hình thành một ngôn ngữ chuyển động chung. Chính sự gặp gỡ này tạo nên một không gian biểu đạt đa dạng, nơi những động tác mang tính ước lệ của sân khấu truyền thống có thể tồn tại bên cạnh những chuyển động mạnh mẽ, phóng khoáng của đời sống đương đại.

Đằng sau lựa chọn nghệ thuật ấy là một quá trình tiếp cận di sản có chủ đích. Theo anh Nguyễn Quốc Hoàng Anh, người đảm nhiệm kịch bản, giám đốc âm nhạc và giám đốc dự án, cho biết: Tác phẩm được phát triển từ phương pháp điền dã trong khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là nhân học văn hóa. Việc quan sát, tìm hiểu và làm việc trực tiếp với nghệ nhân, nghệ sĩ Tuồng giúp ê-kíp nhận ra những tầng ý nghĩa ẩn sau các hình thức biểu diễn tưởng chừng xa lạ với khán giả hôm nay.

Anh cũng chia sẻ: “Văn hóa thì nó luôn có những sự tiếp biến nhất định. Tuồng Việt Nam không đơn thuần là sự tiếp nhận những ảnh hưởng từ bên ngoài, mà đã trải qua quá trình chuyển hóa để tạo nên bản sắc riêng, thể hiện rõ qua âm nhạc, cách hát và cấu trúc biểu diễn. Đã đến lúc mà mỗi chúng ta cần có sự hiểu biết để có một niềm tin và tự tin vào văn hóa của chúng ta”.  

Từ nhận thức đó, ê-kíp không xem di sản như một khuôn mẫu bất biến cần được sao chép. Thay vào đó, những giá trị truyền thống được tiếp cận như một nền tảng thẩm mỹ và tri thức, có thể tiếp tục phát triển thông qua thực hành sáng tạo của thế hệ nghệ sĩ hôm nay.

Khi ký ức văn hóa trở thành điểm tựa 

Nếu Tuồng tạo nên nền tảng về hình thể và ngôn ngữ biểu đạt thì những ký ức văn hóa trong đời sống người Việt lại góp phần định hình chiều sâu cảm xúc của tác phẩm.

Lấy bối cảnh từ những năm đất nước trong thời kỳ hậu Đổi mới, khi quá trình mở cửa đã du nhập nhiều luồng văn hóa bên ngoài vào Việt Nam. Đó cũng là thời kỳ xã hội biến đổi nhanh chóng, con người đứng trước nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, giáo dục và những phương thức sống mới, đồng thời phải đối diện với áp lực theo đuổi các giá trị vật chất.

Từ những trải nghiệm cá nhân, hai nghệ sĩ  đã đặt ra câu hỏi: Khi bước ra thế giới và tiếp cận với những chân trời mới, con người sẽ mang theo điều gì để vẫn nhận ra mối liên hệ với quê hương, gia đình và nguồn cội?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh chia sẻ: “Những năm sinh sống và làm việc tại nước ngoài, nghệ thuật truyền thống đã cho mình và anh Tú cơ hội được trở về”. Với anh, hành trình tìm hiểu di sản cũng là hành trình nhận diện những điều tưởng chừng đã lùi xa nhưng vẫn tồn tại trong ký ức và đời sống tinh thần của mỗi người.

Điều này được thể hiện qua cách tác phẩm sử dụng âm thanh. Những tiếng mõ, tiếng chuông cùng âm hưởng gợi nhắc đến không gian thờ Mẫu, chầu văn và Tịnh độ tông không nhằm tái hiện một nghi lễ hay một hình thức tín ngưỡng cụ thể. Thay vào đó, chúng khơi gợi những liên tưởng về đời sống tâm linh, ký ức gia đình và không gian làng quê Việt Nam.

Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho rằng: Trong bối cảnh đô thị hóa và sự phát triển nhanh chóng của đời sống hiện đại, những âm thanh từng gắn với không gian làng quê có nguy cơ dần trở nên xa lạ với một bộ phận người trẻ, những âm thanh như tiếng mõ, tiếng chuông chùa, tiếng sáo, tiếng dế hay tiếng chim đểu có thể trở thành một phần ký ức sâu xa của mỗi người. Anh ví những ký ức ấy như ADN ở trong tế bào của mỗi người. Dù có thể ít khi được nhắc đến trong đời sống thường nhật, chúng vẫn có khả năng đánh thức cảm giác thân thuộc khi con người bắt gặp một âm thanh, hình ảnh gợi nhớ về quê hương. Bởi vậy, việc đưa những chất liệu ấy vào tác phẩm không chỉ tạo nên màu sắc nghệ thuật mà còn gợi mở suy nghĩ về sự tiếp nối của ký ức văn hóa giữa các thế hệ.

Âm nhạc của “Đối diện với vô cùng” cũng được xây dựng theo hướng đối thoại giữa truyền thống và hiện đại. Bộ gõ nghi lễ, nhạc cụ Tuồng được đặt cạnh âm thanh điện tử thể nghiệm và Vinahouse. Các lớp âm thanh không tồn tại độc lập mà tương tác với chuyển động và ánh sáng, cùng tham gia kể câu chuyện của tác phẩm.

Âm nhạc của “Đối diện với vô cùng” cũng được xây dựng theo hướng đối thoại giữa truyền thống và hiện đại. Bộ gõ nghi lễ, nhạc cụ Tuồng được đặt cạnh âm thanh điện tử thể nghiệm và Vinahouse. Các lớp âm thanh không tồn tại độc lập mà tương tác với chuyển động và ánh sáng, cùng tham gia kể câu chuyện của tác phẩm.

Trong tác phẩm, chuyển động, âm nhạc, ánh sáng và âm thanh đều bình đẳng, trở thành những nhân vật đối thoại với nhau. Cách tổ chức này giúp mở rộng khả năng biểu đạt của sân khấu, đồng thời tạo nên một trải nghiệm đa giác quan, nơi khán giả có thể tự tìm thấy những liên hệ với ký ức và trải nghiệm cá nhân, Anh Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho biết. 

Đối diện với cái hữu hạn để tìm kiếm sự thanh thản

Vượt ra ngoài câu chuyện về di sản, “Đối diện với vô cùng” còn đặt con người trước những câu hỏi mang tính phổ quát: Chúng ta đang theo đuổi điều gì? Những giá trị như tiền bạc, danh vọng và các mối ràng buộc có ý nghĩa ra sao khi đời người vốn hữu hạn?

Theo Nguyễn Quốc Hoàng Anh, tác phẩm được khởi nguồn từ mối quan tâm chung của anh và Tú Hoàng về niềm tin, tín ngưỡng và sự tồn tại. Anh cho rằng mỗi người, dù theo một tôn giáo hay không, đều có những niềm tin riêng để làm điểm tựa trong đời sống.

Trong cách nhìn ấy, nhận thức về cái chết và tính vô thường không chỉ mang đến cảm giác mất mát mà còn khiến con người nhìn lại những điều mình đang theo đuổi. Những giá trị vật chất hay danh vọng có thể biến mất, trong khi nhu cầu tìm kiếm sự bình yên và kết nối với những điều thân thuộc vẫn luôn hiện hữu.

Hành trình của nhân vật “Cái Tôi” qua ba chương vì thế không chỉ là một cuộc dịch chuyển trong không gian sân khấu. Đó còn là hành trình đi từ những khát vọng bên ngoài đến sự tự vấn bên trong, từ cảm giác mất mát đến khả năng chấp nhận những đối lập sáng - tối trong đời sống.

Ở đây, “vô cùng” không nhất thiết được hiểu như một đích đến xa xôi hay một khái niệm trừu tượng. Nó có thể được cảm nhận qua những giới hạn mà con người không thể vượt qua, những ký ức không thể lấy lại và những câu hỏi không dễ tìm được lời giải. Đối diện với vô cùng, trước hết là đối diện với chính sự hữu hạn của mình.

Đáng chú ý, phiên bản năm 2026 cũng cho thấy tinh thần đồng sáng tạo được đặt ở vị trí quan trọng. Biên đạo Tú Hoàng cho biết phiên bản này có sự thay đổi so với bản gốc ra mắt trước đó, đồng thời nhấn mạnh vai trò đóng góp của từng nghệ sĩ trong quá trình hình thành tác phẩm. Với anh, múa không bị giới hạn trong những định kiến về sự mềm yếu hay một khuôn mẫu chuyển động nhất định. Cơ thể người nghệ sĩ có thể biểu đạt sức mạnh, sự dịu dàng và chiều sâu cảm xúc thông qua nhiều ngôn ngữ khác nhau.

Giám đốc âm nhạc, giám đốc dự án - Nguyễn Quốc Hoàng Anh, Biên đạo múa - Tú Hoàng cùng các nghệ sĩ giao lưu với khán giả 

Giám đốc âm nhạc, giám đốc dự án - Nguyễn Quốc Hoàng Anh, Biên đạo múa - Tú Hoàng cùng các nghệ sĩ giao lưu với khán giả 

“Đối diện với vô cùng” là một thử nghiệm nghệ thuật cho thấy khả năng gặp gỡ giữa di sản truyền thống và thực hành sáng tạo đương đại. Tác phẩm không đặt ra yêu cầu phải trở về quá khứ hay từ bỏ những giá trị của hiện tại, mà gợi mở cách con người có thể mang theo ký ức văn hóa trong hành trình bước ra thế giới. Đó còn là nỗ lực tìm kiếm một tiếng nói sáng tạo có căn tính, được hình thành từ trải nghiệm cá nhân nhưng chạm đến ký ức chung của cộng đồng.

Có lẽ, ý nghĩa của việc đối diện với vô cùng không nằm ở việc tìm ra một câu trả lời cuối cùng, mà ở khả năng nhận ra mình đến từ đâu, đang đứng ở đâu và muốn mang theo những giá trị nào trên hành trình phía trước.

Vân Anh

Nguồn VHPT: https://vanhoavaphattrien.vn/ha-noi-doi-dien-voi-vo-cung-va-hanh-trinh-tim-ve-nhung-mien-ky-uc-van-hoa-viet-a35994.html