Hạ Thái: Bền bỉ với nghề qua từng lớp sơn

Giữ bí quyết dưới lớp sơn

Một bức tranh sơn mài không được tạo nên trong một vài ngày. Từ xử lý cốt gỗ, làm vóc, phủ sơn, trang trí đến mài và đánh bóng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn cùng kinh nghiệm tích lũy qua thời gian. Những lớp màu, họa tiết chỉ hiện lên sau nhiều lần phủ, ủ, mài, khi người thợ biết dừng tay đúng lúc để làm lộ phần đẹp nhất của tác phẩm.

Tại Hạ Thái, nghề sơn mài đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ những sản phẩm phục vụ đời sống, đồ thờ đến tranh và vật phẩm mỹ nghệ, người thợ không ngừng sáng tạo trên chất liệu truyền thống, đưa sơn mài thích ứng với nhu cầu thị trường.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi, người có hơn 50 năm gắn bó với sơn mài Hạ Thái, cho biết riêng công đoạn làm vóc đã có thể mất khoảng nửa tháng. Tính cả quá trình trang trí, phủ sơn, ủ và mài, một bức tranh thường cần hơn một tháng, thậm chí lâu hơn mới hoàn thiện.

Với sơn mài truyền thống, người thợ không thể tùy ý rút ngắn thời gian chế tác. Sơn ta cần được ủ trong môi trường thích hợp để đóng rắn; từng lớp vật liệu phải đạt yêu cầu trước khi chuyển sang bước tiếp theo. Công đoạn mài cũng đòi hỏi sự cẩn trọng, bởi chỉ một thao tác quá sâu có thể làm hỏng họa tiết, ảnh hưởng đến thành quả của những bước trước đó.

Thợ thủ công miệt mài chế tác sản phẩm. (Ảnh: Lập Nguyễn)

Đằng sau sự kỳ công ấy là những bí quyết không dễ truyền đạt bằng lời. Kỹ thuật xử lý chất liệu, cách phối màu, kiểm soát lực tay hay cảm nhận bề mặt được hình thành qua quá trình quan sát và thực hành lâu dài. Người thợ có thể hướng dẫn từng thao tác, nhưng để làm chủ nghề, người học phải tích lũy kinh nghiệm qua nhiều sản phẩm.

Bởi vậy, bảo tồn sơn mài Hạ Thái không đơn thuần là giữ lại những sản phẩm đẹp hay lưu giữ một nghề thủ công lâu đời. Điều quan trọng hơn là bảo vệ những kỹ thuật, kinh nghiệm và tri thức nghề đang hiện diện trong chính bàn tay người thợ. Khi những người nắm giữ bí quyết ngày càng lớn tuổi, nguy cơ mai một không chỉ nằm ở sự thiếu hụt lao động, mà còn ở khả năng thất truyền những kỹ thuật tinh xảo.

Để người thợ sống được bằng nghề

Giữ được kỹ thuật truyền thống là một chuyện, duy trì nghề trong đời sống hôm nay lại là bài toán khác. Với người thợ Hạ Thái, sự gắn bó lâu dài không chỉ được quyết định bởi tình yêu nghề, mà còn phụ thuộc vào thu nhập, điều kiện làm việc và khả năng tiêu thụ sản phẩm.

Theo Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi, thu nhập của người làm sơn mài phụ thuộc nhiều vào tay nghề và công đoạn đảm nhận. Công của người thợ lớn tuổi khoảng 250.000-270.000 đồng/ngày; thợ có tay nghề có thể đạt 300.000-400.000 đồng/ngày, trong khi người mới chỉ khoảng 100.000 đồng/ngày.

Khoảng cách ấy phản ánh đặc thù của nghề thủ công. Người thợ càng thành thạo, giá trị lao động càng cao, nhưng để đạt được trình độ đó cần thời gian học tập và rèn luyện. Trong những tháng đầu làm nghề, thu nhập chưa cao khiến người trẻ khó coi sơn mài là lựa chọn ổn định, nhất là khi phải dành nhiều thời gian để hoàn thiện kỹ năng.

Trong khi đó, thị trường sơn mài đang chuyển dịch. Trước đây, sản phẩm được bán tại các chợ và phân phối đến nhiều tỉnh, thành phố. Hiện nay, các cơ sở tập trung nhiều hơn vào xuất khẩu, sản phẩm phụ kiện và những đơn hàng theo yêu cầu.

Sự thay đổi mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng hơn, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, hình thức và độ hoàn thiện. Theo bà Hồi, những sản phẩm phục vụ xuất khẩu phải đáp ứng yêu cầu khắt khe về thẩm mỹ. Trong khi lực lượng thợ sơn ngày càng ít, một số cơ sở không còn tiếp tục sản xuất những mặt hàng này.

Một số sản phẩm sơn mài Hạ Thái. (Ảnh: Lập Nguyễn)

Thực tế cho thấy, đầu ra sản phẩm không thể tách rời năng lực sản xuất. Khi thiếu người có tay nghề, cơ sở khó đáp ứng đơn hàng; khi thị trường thiếu ổn định, người thợ cũng khó yên tâm gắn bó. Bài toán phát triển làng nghề vì thế cần được nhìn từ cả hai phía: sản phẩm phải tìm được thị trường, còn người làm ra sản phẩm phải có thu nhập tương xứng.

Tại Hạ Thái, việc đưa kỹ thuật sơn mài vào các sản phẩm gần gũi với đời sống như vòng tay, hộp đựng đồ và vật dụng trang trí đang mở thêm hướng tiếp cận người tiêu dùng. Những thay đổi về mẫu mã giúp sản phẩm truyền thống có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hiện đại.

Cùng với đó, du lịch trải nghiệm có thể trở thành một hướng tạo sinh kế. Du khách không chỉ tham quan, mua sắm mà còn được tìm hiểu quy trình chế tác, thử thực hiện một số công đoạn và nghe nghệ nhân kể câu chuyện phía sau sản phẩm. Giá trị của sơn mài khi ấy được giới thiệu qua chính trải nghiệm và bàn tay người thợ.

Tuy nhiên, để những hướng đi này đem lại nguồn thu thực chất, cần có chương trình trải nghiệm được tổ chức bài bản, kết nối với các điểm đến của Hà Nội và gắn với hoạt động sản xuất tại cơ sở. Khi người thợ có thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm, chia sẻ kỹ thuật và trực tiếp tham gia hoạt động du lịch, nghề truyền thống cũng có thêm một nguồn sinh kế.

Giữ nghề, nối tiếp thế hệ

Sự thiếu hụt người học đang trở thành nỗi lo chung của nhiều cơ sở tại Hạ Thái. Lực lượng lao động hiện chủ yếu ở độ tuổi khoảng 35-40; người trẻ ít tham gia sản xuất, trong khi những người có kinh nghiệm ngày càng lớn tuổi.

Bên cạnh truyền nghề, việc hỗ trợ phát triển sản phẩm, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và kết nối du lịch cũng có ý nghĩa quan trọng. Đồng thời, không gian sản xuất, điều kiện xử lý nguyên liệu, chất thải và sự an toàn của người lao động cần được quan tâm cùng với mục tiêu phát triển kinh tế.

Khi sản phẩm có đầu ra ổn định, cơ sở duy trì được sản xuất và người thợ có thu nhập tương xứng, nghề truyền thống mới có thêm sức hút đối với thế hệ trẻ.

Sơn mài Hạ Thái đang đứng trước yêu cầu vừa bảo tồn những giá trị đã được tích lũy qua nhiều thế hệ, vừa tìm kiếm con đường phát triển phù hợp với đời sống hiện đại. Qua từng lớp sơn, những đường nét và hình khối dần hiện lên, kết tinh từ sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.

Giữ nghề Hạ Thái vì thế không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật thủ công truyền thống, mà còn là giữ một cộng đồng có thể sống bằng nghề, trao nghề và tiếp tục làm mới những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

"Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội"