Hải Phòng: Khi văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh và động lực phát triển

Hải Phòng là vùng đất cửa biển có bề dày lịch sử hàng nghìn năm, nơi hội tụ và giao thoa của nhiều lớp trầm tích văn hóa.

Không chỉ là trung tâm kinh tế biển lớn của cả nước, Hải Phòng còn là địa phương giàu tài nguyên văn hóa với hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, phản ánh sinh động quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân vùng duyên hải Đông Bắc.

Thực hiện Nghị quyết số 80/NQ-TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới, thành phố Hải Phòng đang tích cực xây dựng chiến lược phát triển văn hóa tương xứng với vị thế và tiềm năng của mình.

Thành phố xác định công nghiệp văn hóa sẽ trở thành một trong những mũi nhọn ưu tiên trong chiến lược phát triển kỷ nguyên mới, vừa góp phần tạo động lực tăng trưởng kinh tế, vừa bồi đắp bản sắc và sức mạnh mềm của địa phương.

Quang cảnh Hội nghị

Trong bức tranh đa sắc màu ấy, văn hóa biển giữ một vị trí đặc biệt. Những giá trị văn hóa được hình thành qua quá trình cư dân Việt cổ chinh phục biển cả, khai phá đảo xa, dựng làng, lập nghiệp và bảo vệ chủ quyền đã tạo nên một kho tàng di sản vô cùng quý báu.

Đó là nguồn lực tinh thần to lớn cần được nhận diện đầy đủ, nghiên cứu sâu sắc và phát huy hiệu quả trong sự nghiệp xây dựng và phát triển thành phố.

Tại Hội thảo các diễn giả đã đưa ra nhiều tham luận liên quan đến quá khứ hào hùng của dân tộc, biểu tượng Lạc Long Quân và những đóng góp của cư dân ven biển trong thời đại Hùng Vương lập quốc.

Hội nghị thu hút nhiều diễn giả quan tâm

Để nhấn mạnh về một giai đoạn lịch sử xa xưa ấy cũng như câu hỏi có ý nghĩa đối với hiện tại và tương lai.

Ông Trần Văn Ngọc – Phó giám đốc Sở VHTTDL Hải Phòng cho rằng Sử học đã chứng minh rằng thời đại Hùng Vương giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam.

Đây là giai đoạn đánh dấu bước chuyển từ thời kỳ nguyên thủy sang thời đại văn minh, khi cư dân Văn Lang đã hình thành nền kinh tế nông nghiệp lúa nước phát triển, xây dựng các thiết chế xã hội sơ khai và sáng tạo nên những giá trị văn hóa đặc sắc, tạo nền móng cho quốc gia đầu tiên trong lịch sử dân tộc.

Trong thời kỳ này, ý thức cộng đồng, tinh thần cố kết và bản sắc văn hóa Việt đã được hình thành và từng bước được củng cố thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, truyền thống đoàn kết và tình yêu quê hương xứ sở.

Nền tảng văn hóa - xã hội vững chắc được gây dựng từ thời Hùng Vương trở thành sức mạnh nội sinh của dân tộc, giúp người Việt bảo tồn bản sắc và duy trì ý thức độc lập trong suốt hơn một nghìn năm Bắc thuộc.

Mặc dù phải chịu sự đô hộ và chính sách đồng hóa từ các triều đại phong kiến phương Bắc, dân tộc Việt Nam không bị hòa tan mà ngược lại luôn nuôi dưỡng khát vọng tự chủ, sau đó bùng lên qua các cuộc khởi nghĩa và giành lại nền độc lập dân tộc vào thế kỷ X.

Vì vậy, thời đại Hùng Vương không chỉ là thời kỳ mở đầu lịch sử dựng nước mà còn là giai đoạn đặt nền móng cho bản lĩnh, sức sống và bản sắc văn hóa Việt Nam, tạo tiền đề cho sự trường tồn và phát triển của quốc gia qua hàng nghìn năm lịch sử.

Bí thư phường Đồ Sơn Lê Quốc Tiến phát biểu tại Hội thảo

Ở một góc nhìn về truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, ông Lê Quốc Tiến – Bí thư phường Đồ Sơn nhấn mạnh: "Hiếm có địa phương nào mà về địa hình lại mang giá trị biểu tượng rõ như của Đồ Sơn.

Những dãy núi thấp nối dài ra biển tạo nên sự giao hòa tự nhiên giữa núi và biển, gợi nhắc đến hình tượng “50 người con lên núi, 50 người con xuống biển" thành lối sống, tư duy và bản sắc văn hóa riêng của cư dân vùng cửa biển.

Cũng bởi vậy, trong lịch sử, Đồ Sơn luôn giữ vai trò là cửa ngõ giao thương quan trọng của vùng duyên hải Bắc Bộ.

Nhờ vị trí ấy, luồng văn hóa, đồng thời cũng là tuyến phòng thủ chiến lược bảo vệ vùng Đông Bắc, nơi đây sớm trở thành điểm gặp gỡ giữa nhiều của đất nước.

Từ cư dân đánh bắt hải sản, thương nhân cho đến những người lính giữ biển, tất cả đều góp phần hình thành một cộng đồng giàu ý chí, linh hoạt trước thiên nhiên nhưng vẫn bền chặt trong tình làng nghĩa xóm".

Bản sắc ấy được phản ánh qua nhiều giá trị văn hóa truyền thông còn được bảo tồn đến ngày nay. Những lễ hội của ngư dân, tín ngưỡng thờ thần biển, tục cầu ngư hay các sinh hoạt cộng đồng đều thể hiện sự tri ân thiên nhiên, đồng thời gửi gắm khát vọng bình an trước biển cả.

Đó là nét văn hóa được hình thành từ lao động nhưng được nâng lên thành giá trị tinh thần, tạo nên bản sắc riêng của vùng biển Đồ Sơn.

Đồ Sơn cũng là vùng đất in đậm dấu ấn lịch sử dân tộc với nhiều địa danh như Bến Nghiêng, Bến K15 hay hệ thống di tích cách mạng.

Qua các thời kỳ, người dân nơi đây luôn thể hiện tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ chủ quyền và độc lập dân tộc.

Nếu truyền thuyết Tiên Rồng là điểm khởi đầu của ý thức cộng đồng thì lịch sử Đồ Sơn chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của tinh thần ấy trong thực tiễn.

GS.TSKH Vũ Minh Giang – Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu tại chương trình. Ảnh Vĩnh Quân

Cùng chung quan điểm về Tổ phụ Lạc Long Quân và Tổ mẫu Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng sau đó chia “50 người con lên rừng, 50 người con xuống biển” mở mang bờ cõi là câu chuyện thấm đẫm màu sắc huyền thoại nhưng chứa đựng cốt lõi lịch sử và tư duy văn hóa sâu sắc của dân tộc Việt Nam.

GS.TSKH Vũ Minh Giang – Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định: "Ngày nay, với những thành tựu khảo cổ học ngày càng phong phú, chúng ta càng có thêm cơ sở để khẳng định rằng truyền thuyết ấy không chỉ là trí tưởng tượng dân gian mà phản ánh một hiện thực lịch sử nhất định.

Bên cạnh những dấu tích cư dân thời cổ. Những di tích thuộc Văn hóa Hạ Long như xóm Cồn, Cái Bèo cùng nhiều địa điểm khảo cổ khác đã phản ánh quá trình cư trú, đánh bắt hải sản, chế tác công cụ và giao lưu rộng rãi của cư dân ven biển hàng nghìn năm trước.

Đặc biệt, khu mộ cổ hình thuyền Việt Khê thuộc văn hóa Đông Sơn - hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia - là minh chứng đặc sắc cho trình độ phát triển cao của cư dân Việt cổ trong kỹ thuật đóng thuyền, nghề luyện kim, tín ngưỡng và đời sống tinh thần.

Những phát hiện đó khẳng định rằng người Việt từ rất sớm đã là những chủ nhân sáng tạo của không gian biển và hải đảo".

Hội thảo “Văn hóa biển trong thời đại hùng Vương”, với nhiều luận cứ của các nhà khoa học, các diễn giả đến từ Viện khoa học, Trường ĐH Khoa học Xã hội & Nhân văn, giáo hội phật giáo…đã góp phần tôn vinh giá trị của văn hóa biển trong thời đại Hùng Vương, đồng thời đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị di sản quý báu của dân tộc trong thời kỳ mới.

Nếu trong lịch sử, nơi đây từng là không gian mở cửa hướng biển của cư dân thì ngày nay, Đồ Sơn tiếp tục là không gian hội nhập, kết nối, phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào hệ thống hạ tầng hay tài nguyên tự nhiên, mà phải được xây dựng trên nền tảng của bản sắc và chiều sâu văn hóa.

Một địa phương có thể xây dựng công trình mới trong vài năm, nhưng để hình thành bản sắc văn hóa phải mất nhiều thế kỷ. Vì một khi bản sắc ấy được nhận diện đúng, được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại và đưa chuyển hóa thành nguồn lực phát triển, sẽ trở thành xung lực mạnh mẽ của địa phương.

Biển Đồ Sơn

Có thể nói, văn hóa biển đã góp phần tạo nên bản sắc của nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc và là một thành tố quan trọng trong tiến trình hình thành quốc gia đầu tiên của dân tộc.

Đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”, tưởng nhớ công lao tổ tiên đã trở thành một giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam, được gìn giữ và truyền nối qua hàng nghìn năm lịch sử.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là một di sản văn hóa đặc sắc mà còn là biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết dân tộc, của sự cố kết cộng đồng và của sức mạnh nội sinh vô cùng to lớn đã giúp dân tộc Việt Nam vượt qua biết bao thử thách trong lịch sử dựng nước và giữ nước.

Đây cũng là sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa của cộng đồng cư dân biển đảo, khẳng định rằng dù sinh sống nơi đầu sóng ngọn gió, nơi biển rộng trời cao, mọi người con đất Việt đều chung một cội nguồn, chung một truyền thống và chung một khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh.

Trong bối cảnh đó, văn hóa biển không chỉ là di sản cần được bảo tồn mà còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển bền vững. Các giá trị của văn hóa biển sẽ góp phần củng cố bản lĩnh văn hóa, nuôi dưỡng lòng yêu nước, khơi dậy khát vọng chinh phục biển cả và tăng cường sức mạnh mềm quốc gia.

Đền Bà Đế Đồ Sơn

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới, trong đó văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh và động lực phát triển.

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu văn hóa biển không chỉ là trở về với quá khứ, mà còn là chuẩn bị cho tương lai.

Từ cội nguồn Hùng Vương đến khát vọng phát triển đất nước hôm nay, việc nhận diện đầy đủ giá trị văn hóa biển không chỉ là sự tri ân đối với lịch sử, mà còn là trách nhiệm đối với các thế hệ mai sau.