Hải quan số: Nền tảng cho quản trị hiện đại và tạo thuận lợi thương mại

Hoạt động nghiệp vụ tại Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: T.Bình.

Từ cải cách thủ tục đến quản lý dựa trên dữ liệu

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Tài chính, Cục Hải quan đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cải cách theo hướng hiện đại, minh bạch và lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng, mục tiêu của cải cách không chỉ là cắt giảm thủ tục hành chính mà là thay đổi phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan, chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu, đánh giá rủi ro và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.

Trong 6 tháng đầu năm, riêng đối với lĩnh vực giám sát quản lý, cơ quan hải quan đã tiến hành rà soát toàn bộ 165 trên tổng số 225 thủ tục. Kết quả cụ thể đã bãi bỏ 22 thủ tục và đơn giản hóa 28 thủ tục hành chính. Đối với điều kiện kinh doanh, qua rà soát 29 điều kiện, ngành đã đề xuất bãi bỏ 16 điều kiện, đạt tỷ lệ giảm 55,2%.

Một trong những thay đổi quan trọng là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro. Theo đó, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ được tạo thuận lợi hơn trong thông quan, trong khi nguồn lực kiểm tra tập trung vào nhóm có nguy cơ vi phạm cao. Cách tiếp cận này phù hợp với thông lệ của các nền hải quan hiện đại, vừa bảo đảm kiểm soát hiệu quả vừa giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

Song song với cải cách thể chế, cơ quan hải quan cũng chủ động tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện chính sách. Đối với hàng hóa thực phẩm nhập khẩu, lực lượng hải quan duy trì trực 24/7 nhằm bảo đảm thông quan liên tục, hạn chế phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và không làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Việc rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, đơn giản hóa thủ tục và duy trì thông quan thông suốt đã góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu tiếp tục tăng trưởng.

Chuyển đổi số gắn với hoàn thiện thể chế

Nếu cải cách thủ tục đáp ứng yêu cầu trước mắt thì chuyển đổi số được xác định là nền tảng phát triển lâu dài của ngành hải quan.

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng, ngành đang xây dựng hệ thống hải quan số thay thế VNACCS/VCIS và Cơ chế một cửa quốc gia. Hệ thống mới hướng tới quản lý tập trung dữ liệu về hàng hóa, phương tiện và doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng lực phân tích rủi ro, giảm xử lý thủ công và tăng hiệu quả quản lý.

Trong năm 2026, ngành tiếp tục triển khai nhiều dự án như mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia, kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3, vận hành hệ thống thông quan điện tử phiên bản mới, xây dựng hệ thống quản lý điều hành tập trung và thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ nghiệp vụ.

Từ ngày 1/6/2026, mô hình thông quan tập trung được thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III, góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, thống nhất quy trình và từng bước hình thành cơ sở dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" phục vụ quản trị bằng dữ liệu.

Cùng với chuyển đổi số, Cục Hải quan đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan theo hướng chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ. Dự thảo cũng bổ sung quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ; thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt hơn 215.140 tỷ đồng, tăng gần 16,9%.

Để bảo đảm hệ thống vận hành thống nhất theo mô hình tổ chức mới, Cục Hải quan vừa ban hành Công văn số 18074/CHQ-GSQL yêu cầu triển khai đồng bộ bộ mã đơn vị hải quan trên toàn quốc từ ngày 1/7/2026. Theo đó, doanh nghiệp phải sử dụng mã đơn vị hải quan mới khi đăng ký tờ khai tại các đơn vị có điều chỉnh mã; các mã cũ chỉ tiếp tục dùng để xử lý các tờ khai đã đăng ký trước thời điểm chuyển đổi. Đồng thời, các đơn vị hải quan được yêu cầu rà soát, xử lý dứt điểm tờ khai tồn, chuyển đổi dữ liệu phục vụ thu ngân sách và kế toán thuế nhằm bảo đảm hoạt động thông suốt.

Quá trình chuyển đổi số cùng việc hoàn thiện thể chế đang tạo nền tảng để ngành hải quan chuyển sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Chuyển đổi số gắn với hoàn thiện thể chế

Nếu cải cách thủ tục đáp ứng yêu cầu trước mắt thì chuyển đổi số được xác định là nền tảng phát triển lâu dài của ngành hải quan.

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng, ngành đang xây dựng hệ thống hải quan số thay thế VNACCS/VCIS và Cơ chế một cửa quốc gia. Hệ thống mới hướng tới quản lý tập trung dữ liệu về hàng hóa, phương tiện và doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng lực phân tích rủi ro, giảm xử lý thủ công và tăng hiệu quả quản lý.

Trong năm 2026, ngành tiếp tục triển khai nhiều dự án như mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia, kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3, vận hành hệ thống thông quan điện tử phiên bản mới, xây dựng hệ thống quản lý điều hành tập trung và thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ nghiệp vụ.

Từ ngày 1/6/2026, mô hình thông quan tập trung được thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III, góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, thống nhất quy trình và từng bước hình thành cơ sở dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" phục vụ quản trị bằng dữ liệu.

Cùng với chuyển đổi số, Cục Hải quan đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan theo hướng chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ. Dự thảo cũng bổ sung quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ; thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt hơn 215.140 tỷ đồng, tăng gần 16,9%.

Để bảo đảm hệ thống vận hành thống nhất theo mô hình tổ chức mới, Cục Hải quan vừa ban hành Công văn số 18074/CHQ-GSQL yêu cầu triển khai đồng bộ bộ mã đơn vị hải quan trên toàn quốc từ ngày 1/7/2026. Theo đó, doanh nghiệp phải sử dụng mã đơn vị hải quan mới khi đăng ký tờ khai tại các đơn vị có điều chỉnh mã; các mã cũ chỉ tiếp tục dùng để xử lý các tờ khai đã đăng ký trước thời điểm chuyển đổi. Đồng thời, các đơn vị hải quan được yêu cầu rà soát, xử lý dứt điểm tờ khai tồn, chuyển đổi dữ liệu phục vụ thu ngân sách và kế toán thuế nhằm bảo đảm hoạt động thông suốt.

Quá trình chuyển đổi số cùng việc hoàn thiện thể chế đang tạo nền tảng để ngành hải quan chuyển sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.