Hàng Việt cần gia tăng lợi thế xuất xứ để giữ sức cạnh tranh tại EU
Tỷ lệ hàng xuất khẩu được cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hoá (C/O) ưu đãi theo EVFTA tăng từ 14,8% năm 2020 lên 35,1% năm 2025. Kết quả này mở ra dư địa lớn để doanh nghiệp tiếp tục khai thác lợi thế thuế quan và củng cố vị thế tại EU.
Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thuỵ Điển, kiêm nhiệm thị trường Bắc Âu xung quanh nội dung này.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thuỵ Điển, kiêm nhiệm thị trường Bắc Âu
Kết quả khả quan trong tận dụng ưu đãi thuế quan từ EVFTA
- Sau hơn 6 năm thực thi Hiệp định EVFTA, bà đánh giá như thế nào về kết quả tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp Việt Nam khi xuất khẩu sang EU nói chung và thị trường Bắc Âu nói riêng, đặc biệt thông qua việc cấp các bộ Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hoá (C/O)?
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Sau hơn 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), có thể khẳng định rằng năng lực tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, thể hiện không chỉ ở sự gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn ở tỷ lệ sử dụng chứng từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa ưu đãi.
Theo số liệu của Bộ Công Thương, tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu sang EU được cấp C/O ưu đãi theo EVFTA đã tăng từ 14,8% năm 2020 lên khoảng 35,1% năm 2025, tương ứng kim ngạch xuất khẩu được cấp C/O ưu đãi khoảng 18,13 tỷ USD. Điều này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam ngày càng chủ động hơn trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ để tận dụng những lợi ích mà Hiệp định mang lại.
Đặc biệt, mức độ tận dụng ưu đãi có sự khác biệt khá lớn giữa các ngành hàng. Theo thống kê được Bộ Công Thương công bố, tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi của mặt hàng chè đạt khoảng 99,2%, thủy sản 84,4%, hạt tiêu 75,3%; một số nhóm hàng dệt may và da giày cũng đạt mức rất cao. Những kết quả này cho thấy các ngành có chuỗi cung ứng được tổ chức tốt, đáp ứng được quy tắc xuất xứ đặc thù và có kinh nghiệm xuất khẩu sang EU đang phát huy khá hiệu quả lợi thế từ Hiệp định.
Ở phạm vi toàn EU, theo Ủy ban châu Âu, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa hai chiều giữa EU và Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 76 tỷ EUR. Việt Nam tiếp tục là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của EU trong ASEAN. Đây là nền tảng thuận lợi để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng xuất khẩu, trong đó có các thị trường Bắc Âu.
Riêng đối với Thụy Điển và các nước Bắc Âu, chúng tôi nhận thấy EVFTA không chỉ mang lại lợi ích về thuế quan mà còn giúp nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung của các doanh nghiệp nhập khẩu. Các nhóm hàng như dệt may, giày dép, đồ nội thất, thực phẩm chế biến và thủy sản có điều kiện để khai thác tốt hơn thị trường này khi đáp ứng đồng thời các yêu cầu về xuất xứ, chất lượng và phát triển bền vững.

Dệt may là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực sang EU
Theo tôi, kết quả quan trọng nhất sau hơn 6 năm thực thi EVFTA là doanh nghiệp Việt Nam đã từng bước chuyển từ việc chỉ quan tâm đến mức thuế ưu đãi sang chủ động hơn trong quản trị xuất xứ và tổ chức chuỗi cung ứng. Đây chính là nền tảng để tận dụng Hiệp định một cách bền vững trong những năm tới.
Vẫn còn điểm nghẽn trong tận dụng ưu đãi thuế quan
- Mặc dù tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi theo EVFTA đã tăng đáng kể so với thời điểm Hiệp định mới có hiệu lực, vẫn còn dư địa để nâng cao hiệu quả tận dụng. Theo bà, đâu là những nguyên nhân chính khiến doanh nghiệp chưa tận dụng hết lợi thế này?
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Theo tôi, cần nhìn nhận vấn đề này một cách đầy đủ hơn. Tỷ lệ hàng hóa được cấp C/O ưu đãi theo EVFTA hiện đạt khoảng 35,1% không có nghĩa là toàn bộ phần còn lại đều không đáp ứng quy tắc xuất xứ, hoặc doanh nghiệp đã bỏ lỡ cơ hội hưởng ưu đãi thuế quan.
Trước hết, không phải mặt hàng nào cũng có động lực kinh tế như nhau để sử dụng C/O ưu đãi. Đối với những mặt hàng đã có thuế nhập khẩu thông thường (MFN) bằng 0%, việc đề nghị hưởng ưu đãi EVFTA có thể không mang lại lợi ích thuế quan bổ sung. Trong trường hợp mức chênh lệch thuế nhỏ, doanh nghiệp và nhà nhập khẩu cũng phải cân nhắc giữa lợi ích tiết kiệm thuế với chi phí chuẩn bị hồ sơ, chứng minh và kiểm soát xuất xứ.
Bên cạnh đó, có những trường hợp doanh nghiệp đủ điều kiện hưởng ưu đãi nhưng chưa khai thác hết do thiếu thông tin về biểu thuế, chưa xác định chính xác quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng mã hàng, hoặc chưa có sự phối hợp chặt chẽ với đối tác nhập khẩu.
Tuy nhiên, đối với những ngành mà ưu đãi thuế quan có ý nghĩa đáng kể, khó khăn lớn nhất vẫn là khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ.
Ví dụ, trong lĩnh vực dệt may, yêu cầu về công đoạn sản xuất và xuất xứ nguyên liệu đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát tốt chuỗi cung ứng. Việc phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu từ các nguồn không đáp ứng điều kiện cộng gộp có thể khiến sản phẩm cuối cùng không đủ điều kiện hưởng ưu đãi, dù được gia công và hoàn thiện tại Việt Nam.
Đáng chú ý, năm 2026, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 14/2026/TT-BCT ngày 25/3/2026 quy định về quy tắc xuất xứ hàng hóa trong EVFTA, thay thế Thông tư số 11/2020/TT-BCT. Văn bản này tiếp tục hoàn thiện quy định về chứng nhận xuất xứ và các cơ chế cộng gộp, trong đó có việc sử dụng vải có xuất xứ Hàn Quốc để sản xuất một số sản phẩm dệt may theo những điều kiện cụ thể. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để doanh nghiệp nghiên cứu, điều chỉnh nguồn cung nguyên liệu và tận dụng tốt hơn Hiệp định.
Một khó khăn khác là năng lực quản trị và lưu trữ hồ sơ xuất xứ chưa đồng đều. Doanh nghiệp cần kiểm soát được chứng từ nguyên liệu, định mức sản xuất, quy trình gia công và bảo đảm thông tin nhất quán trong toàn bộ chuỗi cung ứng, sẵn sàng phục vụ công tác xác minh khi cần thiết.
Từ thực tiễn thị trường Bắc Âu, tôi cho rằng còn một yếu tố rất quan trọng là sự phối hợp giữa nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu. Trên thực tế, nhà nhập khẩu là bên thực hiện thủ tục đề nghị hưởng ưu đãi thuế khi hàng hóa được nhập khẩu vào EU. Vì vậy, hai bên cần trao đổi ngay từ khâu đàm phán hợp đồng về điều kiện xuất xứ và chứng từ cần thiết, thay vì chỉ xử lý C/O khi hàng đã chuẩn bị xuất khẩu.
Như vậy, để đánh giá chính xác hiệu quả tận dụng EVFTA, không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ cấp C/O chung mà cần phân tích theo từng ngành hàng, mức chênh lệch thuế và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Mục tiêu không đơn thuần là tăng số lượng C/O được cấp, mà là gia tăng giá trị hàng xuất khẩu thực sự được hưởng lợi từ ưu đãi thuế quan của Hiệp định.

Mục tiêu quan trọng hàng đầu là gia tăng giá trị hàng xuất khẩu nhờ được hưởng lợi từ ưu đãi thuế quan của EVFTA
Sức ép cạnh tranh từ mạng lưới FTA mới của EU
- Gần đây, EU liên tiếp hoàn tất đàm phán các hiệp định thương mại tự do với Indonesia, Ấn Độ và một số đối tác khác. Theo bà, xu hướng này sẽ tác động như thế nào đến lợi thế cạnh tranh về xuất xứ và thuế quan của hàng Việt Nam tại thị trường EU và Bắc Âu? Việc tận dụng hiệu quả C/O ưu đãi theo EVFTA có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh cạnh tranh mới?
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Đây là vấn đề mà tôi cho rằng doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt quan tâm trong giai đoạn tới. Nếu như trước đây, EVFTA mang lại cho Việt Nam một lợi thế tương đối nổi bật trong tiếp cận thị trường EU, thì hiện nay lợi thế này đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp khi EU đẩy mạnh mở rộng mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt với những quốc gia có cơ cấu hàng xuất khẩu cạnh tranh trực tiếp với Việt Nam.
Đáng chú ý, EU đang tích cực thúc đẩy các FTA với nhiều nước ASEAN. Ngày 23/9/2025, EU và Indonesia đã hoàn tất đàm phán Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện (CEPA), dự kiến xóa bỏ thuế quan đối với trên 98% số dòng thuế khi được thực hiện đầy đủ. Tiếp đó, ngày 22/9/2026, EU và Philippines đạt được thỏa thuận về cơ bản trong đàm phán FTA. Trong khi đó, EU cũng đã nối lại đàm phán FTA với Thái Lan từ năm 2023 và Malaysia từ tháng 1/2025. Ngoài khu vực ASEAN, ngày 27/1/2026, EU và Ấn Độ cũng hoàn tất đàm phán FTA, mở ra triển vọng cắt giảm đáng kể hàng rào thuế quan giữa hai bên.
Như vậy, bên cạnh Việt Nam và Singapore đã có FTA với EU đi vào thực thi, một loạt quốc gia ASEAN khác đang tiến gần hơn tới việc thiết lập các hiệp định thương mại tự do với thị trường này. Đây là diễn biến đáng chú ý bởi Indonesia, Thái Lan, Malaysia, Philippines và Ấn Độ đều là những đối thủ cạnh tranh của Việt Nam ở các mức độ khác nhau, đặc biệt trong các lĩnh vực dệt may, giày dép, đồ gỗ, nông sản và công nghiệp chế biến.
Tất nhiên, các hiệp định còn phải hoàn tất những thủ tục pháp lý cần thiết trước khi có hiệu lực. Tuy nhiên, khi các FTA mới lần lượt được thực thi và lộ trình cắt giảm thuế được triển khai, khoảng cách về ưu đãi thuế quan giữa Việt Nam và các đối thủ cạnh tranh có thể dần thu hẹp, đặc biệt ở những nhóm hàng xuất khẩu chủ lực.
Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam là phải tận dụng tốt hơn những lợi thế mà EVFTA đang mang lại, nhất là thông qua việc nâng cao khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và tăng tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi. Nếu doanh nghiệp chưa khai thác hết các ưu đãi hiện có, trong khi các đối thủ từng bước được hưởng điều kiện tiếp cận thị trường tương tự, thì khả năng cạnh tranh của hàng Việt Nam tại EU và Bắc Âu sẽ chịu sức ép ngày càng lớn.
Tuy nhiên, tôi cho rằng đây không chỉ là thách thức mà còn là động lực để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao hiệu quả tận dụng EVFTA. Điều đáng lo ngại không phải chỉ là các đối thủ được hưởng ưu đãi thuế quan tương tự, mà là doanh nghiệp Việt Nam chưa tận dụng hết những ưu đãi mình đã có.
EVFTA đã có hiệu lực từ ngày 1/8/2020. Như vậy, Việt Nam đang có lợi thế về thời gian để tích lũy kinh nghiệm thực thi Hiệp định, hoàn thiện chuỗi cung ứng, xây dựng hệ thống quản trị xuất xứ và phát triển quan hệ với các nhà nhập khẩu EU. Nếu tận dụng hiệu quả khoảng thời gian này, doanh nghiệp Việt Nam có thể củng cố vị thế trước khi các đối thủ được hưởng những điều kiện tiếp cận thị trường thuận lợi hơn.
Tuy nhiên, lợi thế thuế quan không phải là yếu tố bất biến. Khi ngày càng nhiều quốc gia có FTA với EU, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ cạnh tranh chủ yếu dựa vào ưu đãi thuế sang cạnh tranh bằng năng lực sản xuất, chất lượng, khả năng đáp ứng đơn hàng, tính bền vững và sự minh bạch của chuỗi cung ứng.
Xin cảm ơn bà!
Theo Bộ Công Thương, tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu sang EU được cấp C/O ưu đãi theo EVFTA tăng từ 14,8% năm 2020 lên khoảng 35,1% năm 2025, tương ứng kim ngạch khoảng 18,13 tỷ USD. Trong đó, tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi của chè đạt 99,2%, thủy sản 84,4% và hạt tiêu 75,3%. Kết quả này cho thấy năng lực tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp Việt Nam ngày càng cải thiện, song vẫn còn dư địa lớn để khai thác hiệu quả hơn Hiệp định.

