Hành trình đi tìm tư liệu về 'Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển'

Cuốn sách được thực hiện nhằm tái hiện một chặng đường lịch sử đặc biệt, tri ân những người đã góp sức làm nên huyền thoại. (Ảnh: NXB)

Từ chưa đầy 50 bức ảnh tư liệu ban đầu đến cuốn sách ảnh 288 trang với hơn 300 bức ảnh, “Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển” của Nhà xuất bản Thông tấn (Thông tấn xã Việt Nam) là kết quả của hành trình lần tìm những khuôn hình lịch sử còn lưu giữ ở nhiều nơi.

Có những bức ảnh phải qua nhiều đầu mối mới tìm lại được, có những thông tin phải đối chiếu từ hồ sơ và nhân chứng. Mỗi tư liệu được xác minh là thêm một mảnh ghép giúp câu chuyện về con đường huyền thoại hiện lên chân thực hơn.

Lần theo dấu tích từ những địa danh lịch sử

Đường Hồ Chí Minh trên biển là con đường của những chuyến tàu không số lặng lẽ rời bến, vượt qua sóng gió, sự phong tỏa và truy lùng của đối phương để vận chuyển vũ khí, hàng hóa, cán bộ, chiến sỹ vào chiến trường miền Nam.

Tính chất bí mật của tuyến đường khiến việc ghi lại đầy đủ các hoạt động bằng hình ảnh không phải lúc nào cũng có thể thực hiện. Nhiều sự kiện chỉ còn được lưu giữ qua hồi ức của những người tham gia, những trang hồ sơ cũ hoặc các nguồn tư liệu nằm rải rác ở nhiều cơ quan, đơn vị.

Các chuyên gia ghi lại tư liệu hình ảnh phục vụ biên soạn sách ảnh "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển" tại Bảo tàng Hải quân. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Vì vậy, không thể chỉ dừng lại ở những tư liệu đã có, các cán bộ Nhà xuất bản Thông tấn đã tìm đến những kho lưu trữ, bảo tàng, cơ quan báo chí, lần theo những đầu mối có thể dẫn tới hình ảnh và thông tin cần xác minh.

Hành trình tìm kiếm đưa chúng tôi đến các địa danh gắn với Đường Hồ Chí Minh trên biển như: Bảo tàng Hải quân, Bảo tàng Quảng Trị; Bảo tàng Quân khu 9; Nhà truyền thống Lữ đoàn 125 Hải quân; bến K15 ở Đồ Sơn, Hải Phòng; Sông Gianh ở Quảng Bình; bến Lộ Diêu ở Bình Định và Nhà trưng bày Di tích lịch sử Vũng Rô ở Phú Yên…

Từ chưa đầy 50 bức ảnh ban đầu, sau quá trình tìm kiếm, sưu tầm, đối chiếu và tuyển chọn, cuốn sách được hoàn thiện với 288 trang, hơn 300 bức ảnh, cùng bản đồ, hình ảnh hiện vật và đồ họa.

Trở về những địa danh ấy, chúng tôi không chỉ muốn ghi lại cảnh vật hôm nay, mà còn tìm cách hiểu rõ hơn không gian lịch sử đã diễn ra những sự kiện được nhắc đến trong sách. Những bến biển, địa điểm tiếp nhận hàng hóa và dấu tích còn lưu lại giúp những người làm sách chúng tôi hình dung cụ thể hơn về hoạt động của tuyến đường năm xưa.

Việc khảo sát thực tế cũng đặt ra yêu cầu phải đối chiếu chặt chẽ giữa cảnh quan hiện tại với tư liệu lịch sử, bởi thời gian đã làm thay đổi nhiều địa điểm, trong khi hình ảnh đưa vào sách phải phản ánh đúng sự kiện và bối cảnh.

Mỗi chuyến đi mở ra thêm những hướng tìm kiếm, những mối liên hệ và thông tin cần tiếp tục kiểm chứng. Có những điều có thể tìm thấy trong hồ sơ, nhưng cũng có những chi tiết phải hỏi người từng gắn bó với địa phương, gặp nhân chứng hoặc kết nối với đồng nghiệp đang công tác tại nơi lưu giữ ký ức về tuyến đường.

Quá trình ấy giúp chúng tôi hiểu rằng muốn kể lại lịch sử bằng hình ảnh, người làm sách không thể chỉ ngồi trước những tư liệu có sẵn, mà phải chủ động đi tìm những gì còn thiếu.

Một bức chân dung, nhiều đầu mối xác minh

Trong quá trình sưu tầm tư liệu, việc xác định chính xác nhân vật trong ảnh đôi khi khó khăn không kém việc tìm kiếm hình ảnh. Trường hợp Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đinh Đức Dừa là một ví dụ.

Giấy chứng nhận phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho ông Đinh Đức Dừa, xác nhận năm phong tặng 1978.

Tại Bảo tàng Hải quân và Lữ đoàn 125 Hải quân, những địa chỉ chúng tôi tìm đến để khai thác tư liệu, đều không có ảnh chân dung của ông và chỉ đôi dòng thông tin trong sách “Lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển (1961-2011)” do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản năm 2011 cho hay ông là cán bộ bến Cà Mau và được phong tặng năm 1985.

Ngỡ quá trình tìm ảnh và xác minh lại thông tin về năm ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân đã đi vào ngõ cụt thì thật tình cờ, từ thông tin ít ỏi tìm được trên mạng Internet, chúng tôi lần theo tên một người trùng tên và ở Sơn La. Khao khát muốn có thông tin tin cậy, chúng tôi đã phải tiếp tục tìm kiếm qua những đầu mối khác.

Chúng tôi nhờ các phóng viên Cơ quan thường trú của Thông tấn xã Việt Nam tại Sơn La hỗ trợ, kết nối với đồng nghiệp Báo và Phát thanh, Truyền hình Sơn La để tiếp tục xác minh thông tin và tìm kiếm tư liệu tại địa phương. Từ những đầu mối ấy, chúng tôi đã có được ảnh chân dung cùng giấy chứng nhận phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của ông, xác nhận ông được phong tặng năm 1978.

Niềm vui khi tìm được những tư liệu ấy không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm một bức ảnh cho cuốn sách. Đó còn là cảm giác đã lần tìm được những dấu tích xác thực của lịch sử sau nhiều nỗ lực kết nối, xác minh. Câu chuyện cho thấy, có những tư liệu không nằm trong những kho lưu trữ quen thuộc mà phải được tìm thấy từ sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và đồng nghiệp ở địa phương.

Để mỗi bức ảnh được đặt đúng chỗ trong lịch sử

Với sách ảnh lịch sử, tìm được hình ảnh mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng tiếp theo là xác định giá trị tư liệu, kiểm tra thông tin và đặt bức ảnh vào đúng mạch kể. Một hình ảnh có thể ghi lại một con tàu, một bến biển hay một nhóm cán bộ, chiến sỹ, nhưng nếu thiếu chú thích chính xác, người đọc khó hiểu đầy đủ ý nghĩa của khuôn hình.

Đằng sau công việc ấy là yêu cầu về sự trung thực và trách nhiệm. Lịch sử không chỉ được kể bằng những sự kiện lớn, mà còn hiện lên qua từng gương mặt, từng địa danh và những chi tiết cụ thể. Đối với những người đã trực tiếp tham gia tuyến đường, mỗi bức ảnh có thể gợi lại một chặng đời, một đồng đội hoặc một ký ức không thể quên. Đối với thế hệ hôm nay, đó là nguồn tư liệu giúp hình dung rõ hơn những con người đã làm nên lịch sử.

Vì vậy, sự cẩn trọng trong từng chú thích cũng chính là cách thể hiện sự tôn trọng đối với nhân vật và sự kiện được phản ánh.

Với chúng tôi, mỗi bức ảnh tìm lại được không đơn thuần là một tư liệu bổ sung cho trang sách, đó có thể là một gương mặt được nhận diện, một dấu mốc được xác minh, một câu chuyện có thêm căn cứ để kể lại.

Những con tàu không số đã đi vào lịch sử, nhưng để câu chuyện về những con người làm nên huyền thoại ấy tiếp tục đến với bạn đọc hôm nay, cần có sự kiên trì tìm kiếm, sự chính xác trong từng thông tin và lòng trân trọng đối với những hy sinh đã góp phần làm nên độc lập, thống nhất đất nước. Hành trình ấy còn giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn trách nhiệm của người làm sách lịch sử.

Vượt lên trên ý nghĩa của một công trình tư liệu, "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển" còn là lời tri ân sâu sắc của những người làm sách Thông tấn đối với các anh hùng, liệt sỹ, những cán bộ, chiến sỹ đã vượt qua muôn vàn hiểm nguy, cùng Nhân dân đã âm thầm góp sức làm nên con đường huyền thoại.

Chúng tôi tin rằng, mỗi trang sách, mỗi bức ảnh như một nén tâm hương thành kính, gửi tới những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, để huyền thoại không chỉ được nhớ bằng những trang sử, mà còn sống mãi trong lòng các thế hệ hôm nay và mai sau./.