Hành trình đưa Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trở thành Di sản thế giới

5 năm vượ

t qua

thử thách chưa có tiền lệ

Được chính thức khởi động từ ngày 5/6/2020 theo Thông báo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ giao cho tỉnh Quảng Ninh chủ trì, chặng đường xây dựng hồ sơ di sản đã phải đối mặt với vô vàn thách thức và những yêu cầu khắt khe nhất từ trước đến nay.

Báo cáo tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Thị Hạnh nhấn mạnh, đây là lần đầu tiên Việt Nam mạnh dạn xây dựng một hồ sơ di sản có phạm vi trải rộng trên 3 địa phương (Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng), bao trùm 7 đơn vị hành chính cấp huyện, với quy mô lên tới 214 điểm di tích thuộc 6 Khu di tích quốc gia đặc biệt.

Những người làm công tác quản lý và giới chuyên môn ngay từ những bước đi khởi đầu đã nhận định đây sẽ là một hành trình đầy thử thách, một công việc khổng lồ và hoàn toàn chưa từng có tiền lệ trong lịch sử bảo tồn di sản của quốc gia.

Quang cảnh hội nghị

Những khó khăn lớn nhất và trực tiếp nhất nằm ở chính đặc thù lịch sử, địa hình vô cùng phức tạp của khu vực di sản đệ trình. Trải qua hơn 700 lịch sử đầy biến động từ thời nhà Trần, rất nhiều công trình kiến trúc cổ trong quần thể di sản giờ đây chỉ còn lại nền móng hoang phế, dấu tích khảo cổ nằm ẩn mình sâu dưới lòng đất, trong khi không ít giá trị vật thể đã vĩnh viễn mất đi do sự bào mòn của thời gian.

Thêm vào đó, địa bàn nghiên cứu hồ sơ liên tỉnh rộng lớn, trải dài trên địa hình đồi núi cao hiểm trở, cùng những rào cản do đại dịch Covid-19 kéo dài từ đầu năm 2020 đến giữa năm 2022... Mặc dù vậy, yêu cầu của UNESCO vẫn nghiêm ngặt, đòi hỏi bộ hồ sơ phải chứng minh được tính xác thực một cách tuyệt đối, tính toàn vẹn của quần thể và đặc biệt là phải làm nổi bật được giá trị toàn cầu của di sản.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Thị Hạnh báo cáo tóm tắt công tác xây dựng hồ sơ

Đối diện với những yêu cầu khắt khe đó, 3 địa phương đã phối hợp chặt chẽ, xây dựng hồ sơ với tinh thần trách nhiệm và quyết tâm cao nhất. Các đoàn khảo sát liên tục bám trụ tại thực địa trong suốt nhiều tháng liền, tiến hành các cuộc khai quật khảo cổ cẩn trọng, đối chiếu từng tư liệu lịch sử, lập bản đồ phân bố di tích chi tiết và nỗ lực phục dựng toàn bộ không gian văn hóa lịch sử của cha ông.

Ba đề tài nghiên cứu khoa học lớn tập trung vào các giá trị văn hóa lịch sử, đặc điểm địa chất địa mạo và sự đa dạng sinh học đã được thực hiện đồng bộ, song hành cùng 22 chuyên đề. Mỗi phát hiện khảo cổ dù là nhỏ nhất, mỗi tấm văn bia hay mỗi dấu tích nền móng được tìm thấy đều cẩn trọng được chắp nối, góp thêm một mảnh ghép để hoàn thiện bức tranh vĩ đại về di sản cha ông để lại.

Trao tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ cho các tập thể, cá nhân tham gia xây dựng hồ sơ di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Kết quả là bộ hồ sơ khoa học đồ sộ, công phu, nặng tới 54kg với hơn 500.000 trang tài liệu, hàng trăm bản vẽ, bản đồ, hình ảnh tư liệu, video khảo sát và 10 chương kế hoạch quản lý di tích chi tiết. Bộ hồ sơ đã xuất sắc đáp ứng mọi yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt của UNESCO, minh chứng một cách đầy sức thuyết phục hai tiêu chí cốt lõi là Tiêu chí số 3 và Tiêu chí số 6 về tính nổi bật toàn cầu của di sản; khẳng định Quần thể di sản chính là minh chứng sống động, độc đáo cho sự hình thành, phát triển và lan tỏa của Thiền phái Trúc Lâm - dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam, kết tinh trọn vẹn tinh thần dung hợp, yêu chuộng hòa bình, nhập thế tích cực và ý chí tự cường dân tộc.

18h02 ngày 12/7/2025 (giờ Việt Nam), tại Kỳ họp thứ 47 diễn ra ở Paris, tiếng búa của Chủ tịch Kỳ họp đã chính thức vang lên, công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản thế giới, khép lại chặng đường vinh quang nhưng cũng đầy khó khăn, vất vả.

S

ức mạnh lay động nhân tâm

từ nghệ thuật ngoại giao và

triết lý Tam Hòa

Hành trình đưa Quần thể di tích vươn tầm thế giới không đơn thuần là nỗ lực chứng minh bằng các luận cứ khoa học mà còn là một chiến dịch vận động ngoại giao bài bản, quyết liệt và thấm đẫm tư tưởng nhân văn sâu sắc.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Nguyễn Minh Vũ khẳng định, bài học quan trọng nhất làm nên thành công chính là sự quan tâm, lãnh đạo và chỉ đạo sát sao của lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Nổi bật trong chiến dịch này là việc vận động cam kết ở cấp cao nhất, khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã hai lần trực tiếp làm việc, trao đổi với đại diện của UNESCO. Thủ tướng Chính phủ cũng nhiều lần đề cập với lãnh đạo UNESCO và gửi thư cho Tổng Giám đốc cùng 20 quốc gia thành viên để khẳng định cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong bảo vệ di sản.

Các thành viên Ban Điều hành xây dựng Hồ sơ trình UNESCO xem xét công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là di sản văn hóa của thế giới chia sẻ tại hội nghị

Trong bối cảnh việc chứng minh các giá trị vật thể của quần thể gặp nhiều thách thức do sự tàn phá của thời gian, chiến lược ngoại giao đã khôn khéo chuyển hướng sang tập trung khai thác và làm sáng tỏ các giá trị phi vật thể vô giá. Chìa khóa để thu phục nhân tâm chính là việc lan tỏa triết lý Phật giáo Trúc Lâm cùng thuyết "Tam Hòa": Hòa bình, Hòa hợp và Hòa giải.

Chiến thắng trên mặt trận ngoại giao này còn có sự đóng góp của tinh thần gắn kết giữa đạo và đời. Sự hiện diện và tham gia trực tiếp của Hòa thượng Thích Thanh Quyết tại hội trường Kỳ họp ở Paris đã tạo nên một hình ảnh nổi bật, mang tính biểu tượng sâu sắc. Bằng sự chân thành, lập luận sắc bén và nghệ thuật hóa giải khéo léo những vấn đề phức tạp, nhạy cảm, 21/21 quốc gia thành viên Ủy ban Di sản thế giới đều đăng ký phát biểu, bày tỏ sự đồng thuận tuyệt đối và ủng hộ mạnh mẽ đối với hồ sơ của Việt Nam.

Đưa

di sản thành nguồn lực nội sinh phát triển đất nước

Việc Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được vinh danh là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam khởi đầu cho một chặng đường mới với những yêu cầu và trách nhiệm cao hơn, nặng nề hơn rất nhiều. Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Quản Minh Cường nhấn mạnh: "Đây không chỉ là sự công nhận đối với các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc sắc, mà còn là sự ghi nhận giá trị nổi bật toàn cầu của không gian văn hóa sống, nơi tư tưởng, tín ngưỡng và thực hành văn hóa đang được tiếp nối trong đời sống đương đại".

Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Quản Minh Cường phát biểu tại hội nghị

Đứng trước cơ hội này, chính quyền 3 địa phương Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh đã cùng định hướng đưa di sản thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Toàn bộ hệ thống di sản sẽ được quy hoạch và phát triển thành khu du lịch trọng điểm vươn tầm quốc gia và quốc tế, nơi những giá trị di sản văn hóa luôn giữ vị trí trung tâm; đồng thời, việc ứng dụng công nghệ chuyển đổi số được xem là thế mạnh đột phá…

Chính quyền 3 tỉnh, thành phố đang khẩn trương tập trung mọi nguồn lực để xây dựng báo cáo chi tiết về việc triển khai đầy đủ 13 khuyến nghị quan trọng từ Ủy ban Di sản thế giới. Các cơ quan chuyên môn cũng đang làm việc ngày đêm nhằm nhanh chóng hoàn thiện bản kế hoạch quản lý di sản sau khi được thế giới ghi danh; đồng thời khẩn trương xây dựng Quy chế bảo vệ di sản thế giới bảo đảm tuân thủ nghiêm ngặt theo đúng tinh thần cốt lõi của Công ước 1972 cũng như các quy định mới nhất của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Trao tặng Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh cho các tập thể, cá nhân tham gia xây dựng hồ sơ di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Thành công rực rỡ của hồ sơ di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc mở ra cách tiếp cận mới mang, tính đột phá về tính xác thực di sản, góp phần cân bằng lại những quan điểm truyền thống. Tự hào với những giá trị tư tưởng đã được thế giới công nhận, Việt Nam đang tích cực chuẩn bị các điều kiện tốt nhất để đăng cai tổ chức Hội nghị khu vực châu Á - Thái Bình Dương về tính xác thực di sản, sự kiện mang tính học thuật cao dự kiến diễn ra vào tháng 9/2026 tại thủ đô Hà Nội. Các cơ quan chức năng của Việt Nam cũng đang nghiên cứu và cân nhắc việc đăng cai tổ chức Kỳ họp lần thứ 49 Ủy ban Di sản thế giới vào tháng 7/2027.