Hành trình phục chế hơn 1.000 cổ vật của một nghệ nhân Trung Quốc

Nghệ nhân Trương Bồi Thần đang làm việc với một sản phẩm bằng đồng. Ảnh:Global Times

Ba thập kỷ gắn bó với nghề phục chế

Sinh năm 1973, Trương Bồi Thần không mang dáng dấp điển hình của một chuyên gia bảo tồn kỳ cựu. Ông thường xuất hiện trong chiếc áo blouse trắng, cẩn trọng thực hiện những “ca phẫu thuật” trên các hiện vật cổ.

Ngoài phòng thí nghiệm, ông duy trì thói quen tập luyện thể dục và hoạt động tích cực trên mạng xã hội, nơi hàng triệu người theo dõi công việc của ông.

Trong nhiều thập kỷ làm việc tại Bảo tàng Thượng Hải, Trương Bồi Thần đã phục chế hơn 1.000 hiện vật bằng đồng từ khắp Trung Quốc. Công cụ của ông chỉ gồm những vật dụng giản dị như kim thép tinh xảo và dao khắc, nhưng đòi hỏi độ chính xác gần như tuyệt đối.

Bảo tàng Thượng Hải hiện là nơi trưng bày toàn diện hàng đầu thế giới về hiện vật bằng đồng Trung Quốc, với bộ sưu tập trải dài hơn 3.000 năm lịch sử, từ các triều đại Hạ, Thương, Chu cho đến Minh và Thanh. Nhiều bảo vật quốc gia quan trọng như Đại Khắc Đỉnh hay Chung Hầu Tước Tô cũng được lưu giữ tại đây.

Một trong những dự án đáng chú ý nhất của Trương là phục chế đầu tượng đồng gắn mặt nạ vàng từ di chỉ Tam Tinh Đôi. Hiện vật này được phát hiện trong tình trạng bị đất nén chặt, biến dạng nghiêm trọng, đặc biệt là phần mặt nạ vàng đã bị méo mó sau hàng nghìn năm chôn vùi.

Năm 2025, Trương Bồi Thần được vinh danh là Nghệ nhân bậc thầy quốc gia về di tích văn hóa. Một bài viết trên trang web của Cơ quan Quản lý Di sản Trung Quốc mô tả ông là “một nhà bảo tồn nghiêm túc và chuyên nghiệp cao”, đồng thời là “người truyền bá di sản văn hóa gần gũi và tận tâm”.

Đối với ông, sự công nhận này là một cột mốc quan trọng, khẳng định ba thập kỷ cống hiến không hề uổng phí, đồng thời là động lực để tiếp tục theo đuổi sự tỉ mỉ trong từng chi tiết.

Những thách thức từ di sản nghìn năm

Trong số nhiều dự án, công việc của ông tại khu di tích Tam Tinh Đôi ở tỉnh Tứ Xuyên để lại ấn tượng sâu sắc nhất. Việc khai quật các hố tế lễ tại đây mang lại số lượng lớn hiện vật, nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có.

Các hiện vật thường ở trong tình trạng cực kỳ mong manh, bị cháy, bị nén, bị vùi lấp qua hàng thế kỷ và biến dạng nghiêm trọng. Một trong những trường hợp đặc biệt là đầu tượng đồng gắn mặt nạ vàng, một dạng kết hợp hoàn chỉnh hiếm gặp trong số hơn 70 hiện vật tương tự được tìm thấy.

Tượng đầu bằng đồng với mặt nạ vàng trước và sau khi phục chế. Ảnh: Trương Bồi Thần

Hiện vật này bị bao phủ bởi đất nén và các mảnh ngà voi vỡ vụn. Việc xử lý đòi hỏi vừa phải bảo tồn tối đa thông tin khảo cổ học, vừa đáp ứng tiến độ nghiên cứu và trưng bày.

Theo ông Trương, chính những thách thức này khiến công việc mang ý nghĩa sâu sắc hơn việc đơn thuần “sửa chữa một vật thể”.

“Trong những khoảnh khắc đó, bạn không thể không nghĩ rằng những người cách đây 3.000 năm cũng từng nhìn thấy bầu trời như chúng ta hôm nay,” ông nói. “Công việc này giống như một cuộc đối thoại với lịch sử.”

Khi công nghệ hỗ trợ nghề thủ công

Trong những năm gần đây, công việc của Trương Bồi Thần ngày càng gắn với các công nghệ hiện đại như chụp CT, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo.

Ông cho rằng công nghệ không thay thế nghề thủ công, mà đóng vai trò hỗ trợ để nâng cao độ chính xác và giảm yếu tố chủ quan.

Trong một dự án phục chế hiện vật đồng khảm ngọc lam, khi nhiều chi tiết bị mất, nhóm của ông đã sử dụng AI để tổng hợp dữ liệu từ các hiện vật tương tự trên thế giới và tạo ra phương án tái tạo dựa trên phân tích thống kê.

“Mục tiêu là tìm ra phương án gần với thực tế lịch sử nhất,” ông nói.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu còn thử nghiệm các công nghệ như in 3D đa vật liệu và gia công CNC nhằm nâng cao độ ổn định trong phục chế. Mục tiêu dài hạn là xây dựng quy trình có thể kiểm chứng và lặp lại, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm cá nhân.

Theo ông Trương, tương lai của bảo tồn di sản nằm ở sự kết hợp giữa khoa học và thủ công, giữa công nghệ và truyền thống. Điều quan trọng không phải là làm cho hiện vật “hoàn chỉnh” hơn, mà là giúp chúng được hiểu đúng hơn và được truyền lại một cách an toàn.