Hành trình theo dấu chân thi nhân

Tượng văn hào Goethe. Ảnh: Omanobserver

Thỏa thuận ký tại thành Rome hôm 23/1/2026 hứa hẹn mở ra “con đường hành hương” nối Verona, Venice, Florence, Naples và Sicily, kết hợp trải nghiệm thực địa với công nghệ số cho thế hệ mới.

Từ nhật ký đến tuyến hành hương châu Âu

Ngày 31/10/1786, Goethe đặt chân tới Rome và ghi vào nhật ký: “Cuối cùng tôi đã đến thủ đô của thế giới”, trang Riviera-buzz.com trích dẫn. Gần 240 năm sau, chính tại thành phố ấy, Bộ trưởng Nhà nước phụ trách Văn hóa và Truyền thông Đức Wolfram Weimer và Bộ trưởng Văn hóa Ý Alessandro Giuli đặt bút ký thỏa thuận đưa hành trình của đại văn hào trở lại với thế giới đương đại, biến hành trình đó trở thành một lời mời khám phá dành cho hàng triệu du khách quốc tế.

Từ năm 1786 đến 1788, văn hào Goethe đã thực hiện chuyến du hành kéo dài 22 tháng xuyên nước Ý, dành phần lớn thời gian tại Rome - nơi ông cư trú tại Via del Corso cùng họa sĩ Johann Heinrich Wilhelm Tischbein và nhiều nghệ sĩ khác.

Chính họa sĩ Tischbein sau này vẽ bức tranh nổi tiếng Goethe trong vùng Campagna, một trong những hình ảnh biểu tượng nhất về nhà thơ còn lưu lại đến ngày nay. Tác phẩm ghi chép hành trình Italienische Reise (Chuyến du hành Ý) của Goethe được hoàn thành muộn hơn gần 30 năm, trong giai đoạn 1813-1817, theo Rivierabuzz.com, dựa trên nhật ký và thư từ ông gửi về Đức trong suốt hành trình.

Sức lan tỏa của tác phẩm đã vượt xa một cuốn du ký thông thường. Theo hãng thông tấn DPA của Đức, Bộ trưởng Wolfram Weimer nhận định bút ký của Goethe đã “khơi dậy trong lòng người Đức nỗi khát khao nước Ý bền bỉ và định hình hình ảnh nước Ý cho nhiều thế hệ”. Người Đức thậm chí có một từ riêng cho cảm xúc đó - Italiensehnsucht (nỗi khát khao nước Ý) - một khái niệm văn hóa không thể dịch gọn sang bất kỳ ngôn ngữ nào khác.

Chính nền tảng cảm xúc và lịch sử ấy tạo bối cảnh đặc biệt cho cuộc gặp tại Rome vừa qua. Năm 2026 không chỉ đánh dấu 240 năm Goethe khởi hành, mà còn là mốc 75 năm tái lập quan hệ ngoại giao Đức - Ý sau Thế chiến 2. Theo trang Faz.com, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã nhắc đến cả hai cột mốc này trong phiên họp toàn thể nội các hai nước tại Rome.

Trong không khí đó, theo trang web chính thức của Chính phủ Đức, biên bản ghi nhớ được ký với mục tiêu "tiếp tục làm sâu sắc thêm hợp tác văn hóa giữa Đức và Ý, đồng thời củng cố giao lưu văn hóa châu Âu". Bộ trưởng Giuli gọi mối quan hệ hai nước là Wahlverwandtschaften - “Những mối quan hệ tự chọn” hay “Tùy ái” - cũng chính là tên tiểu thuyết nổi tiếng của Goethe.

Bản đồ chuyến du hành Ý của văn hào Goethe từ tháng 9/1786 đến tháng 5/1788. Ảnh: Riviera-buzz.com

"Giro di Goethe" - Tham vọng thương hiệu châu Âu

Tuyến văn hóa mới được xây dựng theo mô hình có cấu trúc rõ ràng, lấy cảm hứng từ Đường Compostela (Jakobsweg) nổi tiếng. Theo website Bundesregierung.de, du khách có thể thu thập con dấu tại từng chặng dừng chân trong hành trình của Goethe và nhận chứng chỉ tại điểm đích cuối cùng là thành Rome. Tuyến đường được thiết kế linh hoạt, có thể trải nghiệm bằng ô tô, tàu hỏa hoặc đi bộ, hướng đến cả người yêu văn hóa lẫn giới trẻ quốc tế.

Thủ tướng Ý Giorgia Meloni, theo lời kể của Bộ trưởng Wolfram Weimer đã bày tỏ sự hứng khởi đặc biệt: “Chúng ta đã có Giro d’Italia, nay sẽ có thêm Giro di Goethe”. Câu nói ngắn gọn nhưng phần nào hé lộ chiến lược tham vọng biến một hành trình văn chương thành thương hiệu văn hóa tầm cỡ châu Âu, sánh ngang giải đua xe đạp lừng danh nhất nước Ý.

Bước khởi động đầu tiên là dự án “Auf den Spuren von Goethes Italienischer Reise” (Theo dấu chân Chuyến du hành nước Ý của Goethe), được Chính phủ Đức tài trợ, với ứng dụng kỹ thuật số tương tác dự kiến ra mắt mùa thu 2026, cho phép người dùng tái hiện hành trình của Goethe qua các chặng được chọn lọc, cả trực tuyến lẫn thực địa.

Song song đó, một triển lãm về di sản Goethe trong nghệ thuật và văn học Ý sẽ được tổ chức tại Casa di Goethe - bảo tàng đặt ngay tại căn nhà Via del Corso, Rome, nơi ông từng sinh sống - kèm hội thảo khoa học quốc tế. Giám đốc bảo tàng Gregor H. Lersch cho biết nhóm đang phát triển “một trò chơi kỹ thuật số trong đó hành trình của Goethe có thể được khám phá từ nhiều góc nhìn khác nhau”.

Tuy nhiên, đằng sau tham vọng lớn là những băn khoăn đáng suy ngẫm. Tờ Frankfurter Allgemeine Zeitung chỉ ra rằng trong số 5 Viện Goethe-Institut từng hoạt động tại Ý, 3 cơ sở đã bị đóng cửa vì cắt giảm ngân sách. Điều này khiến câu hỏi thực tiễn vẫn còn bỏ ngỏ: ai sẽ vận hành mạng lưới văn hóa dọc tuyến đường khi chính các thiết chế nền tảng đang bị thu hẹp? Dù vậy, ông Weimer khẳng định tại Casa di Goethe: “Văn hóa là nền tảng cho sự thấu hiểu, cho sự gắn kết, cho khả năng hướng tới tương lai. Trong thời điểm châu Âu đang đối mặt với những thách thức khổng lồ, chúng ta cần nền tảng vững chắc đó”, theo Bundesregierung.de.

Cũng trong khuôn khổ thỏa thuận ký kết ngày 23/1/2026, hai bộ trưởng Ý và Đức còn ký gia hạn thêm 5 năm cho giải thưởng dịch thuật Mazzucchetti - Gschwend - giải dành cho các dịch giả văn học Đức - Ý xuất sắc, được trao lần đầu năm 2008 và trao luân phiên mỗi hai năm. Ông Weimer gọi những dịch giả này là "những nhà ngoại giao thầm lặng của văn học - những người xây cầu vượt qua ranh giới ngôn ngữ để tinh thần con người có thể tự do dạo bước".

DIỆP TRẦN