Hát bội kể chuyện nghìn năm giữa lòng Hà Nội

Vừa qua, tại không gian Hoàng thành Thăng Long, các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP.HCM đã mang sắc màu sân khấu phương Nam đến với công chúng Thủ đô qua tiết mục “Lễ Đại bội”. Đây là nghi thức diễn xướng gắn với đời sống tín ngưỡng và lễ hội Kỳ Yên ở Nam Bộ.

Trong đời sống văn hóa Nam Bộ, Lễ Đại bội mang ý nghĩa cầu chúc quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an và thịnh vượng. Mỗi lớp diễn, động tác, màu sắc hóa trang hay nhịp trống đều mang theo những quy ước được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Tạo hình cầu kỳ, màu sắc mạnh và động tác ước lệ làm nên sức hấp dẫn thị giác đặc trưng của nghệ thuật hát bội.

Sau sự kiện trên, trong khuôn khổ của Festival Thăng Long - Hà Nội 2026, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP.HCM tiếp tục giới thiệu trích đoạn “Trần Bình Trọng tuẫn tiết” của NSND Đinh Bằng Phi, do NSND Xuân Quan dàn dựng. Hình tượng vị tướng nhà Trần với lời tuyên ngôn “thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc” vốn đã quen thuộc trong lịch sử dân tộc. Qua ngôn ngữ đặc trưng của hát bội, câu chuyện lịch sử được phục dựng sinh động, giúp người xem đến gần hơn với nhân vật và tinh thần của một thời đại.

Theo nhà nghiên cứu Vương Hoài Lâm, hát bội và tuồng cổ là hai tên gọi cho cùng một loại hình biểu diễn, trong đó tuồng là tên gọi phổ biến hiện nay: “Hát bội không tái hiện lịch sử theo nguyên tắc tả thực mà xây dựng một hệ thống biểu trưng và ước lệ riêng. Màu sắc trên khuôn mặt góp phần nhận diện phẩm chất, tính cách của nhân vật; ánh mắt, động tác vuốt râu, nhịp xoay người hay cách bước chân đều mang ý nghĩa. Sân khấu có thể gần như không cần bài trí, nhưng bằng diễn xuất của nghệ sĩ, trước mắt khán giả vẫn hiện ra triều đình, chiến trận, cuộc chia ly và cả những thời khắc con người phải lựa chọn giữa sự sống, cái chết, danh dự và khí tiết”.

Chính hệ thống ước lệ chặt chẽ đã làm nên vẻ đẹp riêng của hát bội, nhưng cũng tạo ra khoảng cách nhất định với một bộ phận công chúng hiện đại. Người xem lần đầu có thể bị thu hút bởi phục trang, hóa trang và âm nhạc, nhưng họ có thể chưa hiểu hoạt động, nhịp điệu và động tác của nhân vật trong tiết mục.

Sự kết hợp giữa trình thức vũ đạo, âm nhạc, hóa trang và diễn xuất hát bội, phản ánh quan niệm về sự vận hành của vũ trụ và khát vọng hướng đến cuộc sống an lành, thịnh vượng của cộng đồng.

Với nhiều bạn trẻ, việc được tiếp cận trực tiếp nghệ thuật hát bội trong một không gian văn hóa mở có thể trở thành bước đầu để tìm hiểu loại hình sân khấu truyền thống này. Tại Festival Thăng Long - Hà Nội, nhiều khán giả trẻ đặc biệt chú ý đến phần trình diễn hát bội. Những gương mặt được hóa trang cầu kỳ với màu sắc tương phản mạnh, phục trang rực rỡ, các động tác hình thể dứt khoát tạo nên điểm nhấn thị giác nổi bật của hát bội.

Bên cạnh đó, nhiều khán giả sử dụng điện thoại ghi lại màn biểu diễn, cận cảnh tạo hình nhân vật và những khoảnh khắc nghệ sĩ xuất hiện trên sân khấu để chia sẻ trên mạng xã hội. Với một loại hình vốn thường được tiếp cận trong những không gian chuyên biệt, việc xuất hiện tại một sự kiện văn hóa quy mô lớn cũng tạo thêm cơ hội để hát bội đến gần hơn với những người trẻ vốn ít có điều kiện tiếp xúc.

Khán giả Nguyễn Thị Khánh An, sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chia sẻ: “Trước đây tôi chỉ nhìn thấy hát bội qua những bức ảnh nên nghĩ loại hình này khá khó xem. Đến khi nghe tiếng trống trực tiếp và quan sát nghệ sĩ biểu diễn ở khoảng cách gần, tôi mới nhận ra từng động tác đều rất có sức hút. Tôi chưa hiểu hết nhưng lại muốn biết tại sao họ vẽ mặt như vậy”.

Trong khi đó, anh Trần Huy Khánh, 24 tuổi, Hà Nội quan tâm đến cách hát bội kể chuyện bằng hình thể: “Tôi quen xem phim, có thể thấy rõ mọi biểu cảm dù nhỏ nhất của diễn viên. Nhưng với hát bội, có vẻ nghệ sĩ phải dùng cả cơ thể để diễn. Qua tìm hiểu mới biết sân khấu này có một kiểu ngôn ngữ riêng. Nếu trước tiết mục có phần giới thiệu ngắn về nhân vật và các động tác chính thì người mới xem sẽ dễ nhập cuộc hơn”.

Từ những câu chuyện lịch sử, những quy tắc biểu diễn đến hệ thống hóa trang, động tác và âm nhạc giàu tính biểu trưng, hát bội đã mở ra một cách nhìn về những giá trị từng được xã hội coi trọng như lòng trung thành, danh dự, khí tiết và trách nhiệm. Việc đưa hát bội đến những không gian văn hóa mở, nơi người trẻ có thể tình cờ bắt gặp, quan sát và trực tiếp trải nghiệm trở thành một trong những cách tạo thêm đưa khán giả đến gần hơn với di sản. Qua đó, những câu chuyện nghìn năm có thể bắt đầu tìm được tiếng nói mới với công chúng đương đại.