Hát Then theo bước chân người trẻ

Trong cái tĩnh lặng của núi rừng Lạng Sơn, có những thanh âm vừa trong trẻo như tiếng suối, vừa trầm mặc như lời của đá núi vang lên, đó là tiếng đàn Tính. Với người Tày, người Nùng ở Lạng Sơn, Then - di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận, không chỉ là một điệu hát, mà là sợi dây vô hình nối kết giữa thực tại và tâm linh, là "hồn cốt" được chưng cất qua bao đời.

Nhưng giữa nhịp sống hối hả hôm nay, khi những giá trị cổ xưa đôi khi bị che lấp bởi ánh đèn màu, vẫn có những người trẻ chọn cách lội ngược dòng, gom nhặt từng lời Then cổ để viết tiếp hành trình của dân tộc.

Tình yêu với đàn Tính

Anh Dương Công Trọng trong hoạt động biểu diễn hát Then chào mừng kỷ niệm khởi nghĩa Bắc Sơn (27/9/1940-27/9/2025). (Ảnh: Phương Thư)

Không phải ai cũng “dám” học hát Then. Bởi Then không chỉ là lời ca, mà còn là trách nhiệm gìn giữ giá trị văn hóa thiêng liêng. Dù vậy, giữa nhịp sống hiện đại, vẫn có những người trẻ lặng lẽ chọn Then, bằng đam mê, bằng sự kiên trì, gìn giữ cho cái gốc đẹp của dân tộc mình.

Mới 25 tuổi, nghệ nhân Then Dương Công Trọng ở xã Bắc Sơn đã sớm chọn cho mình con đường lặng lẽ mà bền bỉ như vậy. Hành trình “ôm lấy” Then của anh không khởi đi từ những sân khấu lớn, mà bắt nguồn rất tự nhiên từ tiếng hát ru, tiếng Then ngân nga của các bà, các cô nơi bản làng. Những giai điệu ấy, như dòng suối mát lành, âm thầm tưới tắm tâm hồn cậu bé người Tày suốt những năm tháng tuổi thơ cho đến khi khôn lớn. Chính những ký ức tuổi thơ ngọt ngào với Then đã trở thành động lực để chàng trai trẻ bước tiếp trên hành trình đưa làn điệu quê hương ra với cộng đồng.

Ít ai nghĩ rằng, ở tuổi đời còn rất trẻ, Dương Công Trọng đã có tới 15 năm gắn bó với Then. Anh Trọng hiện là “người lái đò” của 12 lớp học hát Then, đàn Tính tại địa phương. Đặc biệt, tại làng Quỳnh Sơn nơi anh sinh sống, hai lớp học vẫn đều đặn sáng đèn. Chàng trai trẻ không chỉ dạy hát, anh dạy các em cách yêu lấy cái nôi văn hóa của chính mình.

Cùng chung niềm say mê ấy, Lăng Thùy Linh, 20 tuổi, cũng đang từng ngày nỗ lực gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát Then. Hiện nay, Linh là Ủy viên Ban Thường vụ Liên chi hội Di sản văn hóa Then Việt Nam, đồng thời đảm nhiệm vai trò thư ký của Hội.

Thùy Linh đến với Then từ năm 2016, khi còn là học sinh tại một trường trung học cơ sở nội trú. Lớp học hát Then, đàn Tính khi ấy có 30 học viên, do nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thúy trực tiếp giảng dạy. Thời gian trôi qua, nhiều người rẽ sang những con đường khác, chỉ còn Linh là người duy nhất tiếp tục theo đuổi Then đến hôm nay. Con số “1/30” ấy như lời nhắc nhở về sự khắc nghiệt của việc giữ gìn truyền thống, nơi mà nếu không có một ý chí sắt đá, người ta rất dễ bỏ cuộc giữa chừng.

"Hồn Then" trong kỷ nguyên số

Trong thời đại số hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của hát Then được thực hiện qua nhiều hình thức kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Bởi những người trẻ như Công Trọng và Thùy Linh đều hiểu rằng: Nếu không thay đổi cách tiếp cận, Then sẽ mãi chỉ nằm trong bảo tàng. Do đó, họ chọn các cách riêng để lan tỏa hồn Then đến cộng đồng.

Đối với hoạt động bảo tồn và duy trì loại hình nghệ thuật hát Then, UBND xã Bắc Sơn đã xây dựng kế hoạch và tổ chức các lớp học cộng đồng về hát Then, đàn Tính. Nhờ những lớp học như vậy, không chỉ các bạn nhỏ mà cả người lớn cũng có thể tới tham gia. Giờ học thường diễn ra trong các buổi sinh hoạt Hè, khi các em được nghỉ học. Mỗi lớp học duy trì khoảng 15-20 bạn, để người dạy có thể “cầm tay chỉ việc”, truyền lại từng nhịp đàn, câu hát.

Bên cạnh việc giảng dạy, anh Dương Công Trọng không ngừng tìm kiếm phương pháp mới để lan tỏa hát Then một cách hiệu quả, một trong số đó chính là mạng xã hội. Theo anh, sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội ngày nay giúp ích rất nhiều cho những cá nhân như anh khi nỗ lực quảng bá nét văn hóa đặc sắc này của người Tày.

“Hiện tại, mình đang kinh doanh mô hình homestay. Đối với các khách trải nghiệm, mình sẽ tổ chức các buổi hát Then, đàn Tính, sau đó đăng video hoạt động biểu diễn lên các nền tảng xã hội, chủ yếu là Facebook. Mình muốn càng nhiều người được trải nghiệm và hiểu hơn về loại hình nghệ thuật này”, anh chia sẻ.

Thùy Linh biểu diễn tại sự kiện của Học viện cảnh sát nhân dân. (Ảnh: Phương Thư)

Bên cạnh đó, anh Trọng cho hay, với sự nhanh nhạy và tinh thần cởi mở, các bạn trẻ ở Bắc Sơn nói riêng, tỉnh Lạng Sơn nói chung đang chủ động tận dụng công nghệ như một nhịp cầu mới, đưa làn điệu Then của người Tày ở làng Quỳnh Sơn đến gần hơn với đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Với Thùy Linh, hành trình lan tỏa hát Then lại mở ra theo một lối đi riêng, lặng lẽ nhưng đầy chủ ý. Hiện nay, cô đang theo học ngành Văn hóa phát triển tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, xem giảng đường như một điểm tựa để nuôi dưỡng đam mê đã bén rễ từ rất sớm. Chia sẻ về quyết định chọn ngành học, cô cho biết: “Tại thời điểm thi đại học, mình đã học hát Then được 6-7 năm. Lúc đó, mình nghĩ mình cần phải học một ngành chuyên sâu về lĩnh vực văn hóa, để làm nền tảng phát triển loại hình hát Then, đàn Tính mà mình đang theo đuổi”.

Linh đang sở hữu kênh TikTok “Nàng Then Thùy Linh” với gần 30 nghìn lượt theo dõi. Theo Linh, mạng xã hội như Tiktok là một cách truyền thông hiệu quả trong thời đại số: “Hầu như các video hát Then mình đăng tải trên TikTok đều viral. Đa phần những cuộc phỏng vấn hay xuất hiện trên báo đều là do mọi người biết đến mình qua TikTok. Khi có những bài báo đầu tiên đó mình có thêm nhiều cơ hội chia sẻ về hát Then cũng như hành trình của bản thân”.

Gần hơn với giới trẻ

Hoạt động giao lưu, biểu diễn hát Then tại homestay Dương Công Trọng. (Ảnh: Phương Thư)

Mặc dù loại hình hát Then, đàn Tính đang có những chuyển biến tích cực trong tiếp cận công chúng, nhưng việc đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với khán giả vẫn là thách thức lớn. Đặc biệt, với đặc thù phải sử dụng ngôn ngữ thuần dân tộc, không phải ai cũng có thể hiểu và thưởng thức loại hình Then tín ngưỡng. Ngay cả những người cùng dân tộc cũng gặp khó khăn trong việc nắm bắt hoàn toàn ý nghĩa của những câu từ. Then văn nghệ tuy được phổ nhạc đa dạng bằng tiếng Kinh, dễ tiếp cận hơn, nhưng lại khó để người nghe cảm nhận và hiểu được hết các tầng giá trị văn hóa sâu sắc.

Hiện nay, tại tỉnh Lạng Sơn, nhu cầu học hát Then trong cộng đồng ngày càng tăng, nhất là ở lớp trẻ, trong khi số lượng nghệ nhân am hiểu, có khả năng truyền dạy vẫn còn khiêm tốn. Khoảng trống ấy đặt ra không ít thách thức cho công tác lưu giữ, trao truyền và bảo tồn loại hình nghệ thuật này.

Trước thực tế đó, anh Dương Công Trọng bày tỏ niềm tin và kỳ vọng vào những người trẻ đang âm thầm gìn giữ Then hôm nay. Anh cho rằng, những bạn trẻ nỗ lực lan tỏa hát Then tới cộng đồng chính là các “đại sứ văn hóa” của quê hương Bắc Sơn, và mong họ vững bước để những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ tiếp tục được kế thừa, phát triển trong tương lai.

Với Thùy Linh, ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống là điều đặc biệt quan trọng. Cô luôn nhắc mình rằng, nếu các thế hệ kế tiếp không nỗ lực bảo tồn và phát huy, hát Then, đàn Tính có nguy cơ bị mai một. Thùy Linh tin rằng, khi còn cơ hội học hỏi từ các bậc cao niên, người trẻ sẽ trở thành cầu nối gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa ấy.

Đưa hát Then đến gần hơn với cộng đồng không chỉ là ước mơ mà còn là sứ mệnh mà Công Trọng, Thùy Linh và nhiều bạn trẻ ở Lạng Sơn đang theo đuổi. Họ không chỉ hướng tới gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống mà còn mong muốn lan tỏa Then tới đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Trước hết, hành trình bảo tồn cần bắt đầu từ người trẻ, những người sẽ tiếp tục viết tiếp câu chuyện của Then trong đời sống đương đại.

Đêm Bắc Sơn, tiếng đàn Tính vang lên, nhịp nhàng như nhịp thở của núi rừng, bền bỉ và bất tận…

Phương Thư