Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi: Cần hài hòa cơ hội cứu người và quyền trẻ em

Ca thực hiện ghép tạng tại Bệnh viện Quân đội 108

Mở rộng nguồn hiến, nhưng phải hiểu đúng bản chất quy định

Theo Điều 5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác hiện hành, người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ mới có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống, sau khi chết và hiến xác.

Trong dự thảo Luật sửa đổi, quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi được đề xuất theo hướng mở rộng nguồn hiến, nhưng có sự phân biệt giữa người hiến sau khi chết và người hiến khi còn sống. Đây là điểm cần được hiểu rõ để tránh đồng nhất mọi trường hợp hiến tạng ở trẻ em với nhau.

Theo TS. Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng Ban tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, quy định hiện hành đã hạn chế nguồn hiến từ người dưới 18 tuổi chết não, chết tuần hoàn, trong khi nhu cầu ghép mô, bộ phận cơ thể để cứu sống trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo vẫn rất lớn.

Ông cho rằng việc mở rộng nguồn hiến có thể tạo thêm cơ hội điều trị cho những bệnh nhi cần ghép nhưng chưa tìm được nguồn hiến tương thích. Trong những trường hợp người hiến đã chết não hoặc chết tuần hoàn, việc sử dụng mô, bộ phận cơ thể phù hợp còn mang ý nghĩa nhân đạo, giúp sự sống được tiếp nối ở những người bệnh khác.

TS. Nguyễn Huy Quang cũng đề cập kinh nghiệm quốc tế về việc cho phép người chưa thành niên hiến một số loại mô tái sinh trong những trường hợp đặc biệt. Theo ông, đây là cơ sở để Việt Nam tham khảo khi hoàn thiện dự thảo Luật, nhất là đối với những trường hợp người bệnh là thành viên gia đình, cần nguồn mô phù hợp để điều trị bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hiến sau khi chết với hiến khi còn sống. Hai trường hợp có bản chất, nguy cơ và yêu cầu bảo vệ người hiến khác nhau. Việc mở rộng quyền đăng ký hiến sau khi chết không đồng nghĩa với việc cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể từ trẻ đang sống một cách rộng rãi.

Theo nội dung dự thảo được TS. Nguyễn Huy Quang phân tích, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn. Trong khi đó, việc lấy mô, bộ phận cơ thể ở người sống dưới 18 tuổi về nguyên tắc vẫn bị nghiêm cấm, ngoại trừ một số trường hợp hiến mô tái sinh được quy định cụ thể.

Cụ thể, nhóm từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được đề xuất hiến mô tái sinh cho người là thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi được đề xuất hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Việc lấy mô trong những trường hợp này phải đáp ứng các điều kiện về sức khỏe, tư vấn và sự đồng ý của người hiến, người đại diện theo quy định của dự thảo.

TS. Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng Ban tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam

Theo TS. Nguyễn Huy Quang, mô tái sinh là loại mô có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy. Các loại mô được đề cập gồm tế bào gốc tạo máu, mô da, máu và thành phần của máu, tế bào gốc trung mô. Đây là nguồn mô có vai trò quan trọng trong điều trị một số bệnh lý về máu, miễn dịch, di truyền và tổn thương mô.

Ông nhấn mạnh, dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô không tái sinh và bộ phận cơ thể như thận, tim, phổi hay gan. Đây là ranh giới quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ gây tổn hại lâu dài đến sức khỏe của trẻ.

Dù vậy, việc một loại mô có khả năng tái sinh không có nghĩa quá trình lấy mô hoàn toàn không có rủi ro. Vì thế, bên cạnh điều kiện y khoa, các quy định về sự tự nguyện, năng lực nhận thức và cơ chế bảo vệ trẻ vẫn cần được xem xét chặt chẽ.

Không thể chỉ dựa vào lời đồng ý của trẻ

Từ góc độ tâm lý, chuyên gia Hoàng Quốc Lân cho rằng trẻ có thể hiểu hiến mô, tạng là hành động cứu người, nhưng chưa chắc đã nhận thức đầy đủ về hệ quả y khoa, tính không thể đảo ngược của quyết định và những rủi ro có thể xảy ra.

Khả năng suy luận, kiểm soát cảm xúc và đánh giá hậu quả của trẻ vẫn đang phát triển. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào lời đồng ý để kết luận trẻ đã đủ năng lực đưa ra một quyết định có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và cuộc sống của mình. Đồng thời, đánh giá tâm lý cũng không thể thay thế những điều kiện pháp lý bắt buộc.

Theo chuyên gia Hoàng Quốc Lân, chính sách cần phân biệt theo độ tuổi, mức độ trưởng thành và loại hình hiến mô, tạng, thay vì áp dụng một tiêu chí chung cho toàn bộ nhóm dưới 18 tuổi. Trẻ nhỏ thường tiếp nhận vấn đề thông qua những tình huống cụ thể, trong khi thanh thiếu niên có khả năng suy luận trừu tượng và cân nhắc hệ quả tốt hơn. Tuy nhiên, ngay cả ở tuổi 17, quyết định vẫn có thể chịu ảnh hưởng từ cảm xúc và áp lực xã hội.

Chuyên gia Hoàng Quốc Lân

Một vấn đề đáng lưu ý là lòng trắc ẩn, dù đáng trân trọng, không đồng nghĩa với việc trẻ đã có đầy đủ hiểu biết để đưa ra quyết định hiến mô, tạng. Theo chuyên gia, cần xem xét liệu trẻ có thể tự giải thích bản chất và hệ quả của việc hiến, cân nhắc các lựa chọn, đồng thời hiểu rằng mình có quyền từ chối hay không.

Nếu trẻ chỉ lặp lại mong muốn cứu người, không giải thích được những ảnh hưởng đối với bản thân hoặc lo sợ bị đánh giá là ích kỷ khi không đồng ý hiến, cần đánh giá kỹ hơn trước khi đưa ra quyết định.

Áp lực cũng không nhất thiết xuất phát từ sự ép buộc trực tiếp. Trẻ có thể đồng ý vì muốn làm cha mẹ tự hào, sợ khiến người thân thất vọng hoặc mong muốn được công nhận là người tốt. Những kỳ vọng ngầm từ gia đình và xã hội đôi khi khiến trẻ khó bày tỏ mong muốn thực sự của mình.

Do đó, chuyên gia Hoàng Quốc Lân đề xuất cần có các buổi tư vấn độc lập, trao đổi riêng với trẻ và bảo đảm trẻ có thể từ chối mà không bị trách móc, đe dọa hoặc tạo cảm giác tội lỗi. Nguyện vọng của trẻ cũng có thể thay đổi theo trải nghiệm sống, sự trưởng thành và quá trình hình thành hệ giá trị. Vì vậy, không nên mặc nhiên coi mong muốn được bày tỏ từ khi còn nhỏ là sự đồng ý chắc chắn, không thay đổi.

Nếu pháp luật cho phép ghi nhận nguyện vọng hiến mô, tạng của người dưới 18 tuổi, cần quy định rõ cách thức xác nhận lại khi phù hợp, bảo đảm trẻ được cung cấp thông tin đầy đủ và có cơ chế thay đổi hoặc rút lại nguyện vọng theo quy định pháp luật.