Hiện tượng 'lệch chuẩn thần tượng': Cần áp dụng cơ chế quản lý theo định danh cá nhân

Hình minh họa

Nếu trước đây, hình mẫu thần tượng trong đời sống xã hội thường gắn với những người có tài năng, nhân cách, có đóng góp cho cộng đồng, đất nước thì sự phát triển của mạng xã hội đang tạo ra những "thần tượng" theo một cách rất khác. Một bộ phận người trẻ không chỉ theo dõi mà còn tung hô những nhân vật có sức ảnh hưởng nhờ phát ngôn gây sốc, lối sống ngông cuồng, thậm chí từng có hành vi vi phạm pháp luật.

Đáng lo ngại hơn, một số "giang hồ mạng" như Phú Lê, Huấn Hoa Hồng, Khá Bảnh, Tiến Bịp... từng được một bộ phận giới trẻ xem như một dạng thần tượng kiểu mới. Những nội dung tục tĩu, phản cảm, cổ súy bạo lực hay thể hiện thái độ coi thường chuẩn mực xã hội nếu được xem là "ngầu", "bản lĩnh" sẽ không còn đơn thuần là câu chuyện giải trí, mà có thể tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi của người trẻ.

Công thức nổi tiếng của "giang hồ mạng"

Điểm đáng chú ý ở hiện tượng "giang hồ mạng" là nhiều nhân vật dường như cùng đi theo một công thức tạo sức hút: hình ảnh khác biệt, phát ngôn gây sốc, thái độ bất cần, khoe tiền, khoe quan hệ, thể hiện quyền lực hoặc xây dựng hình tượng "anh chị".

Sự tung hô trên mạng xã hội vô tình góp phần biến một số nhân vật lệch chuẩn thành “idol” trong mắt một bộ phận giới trẻ

Những yếu tố vốn không được coi là chuẩn mực trong đời sống thực lại được biến thành "chất liệu" để sản xuất nội dung trên mạng xã hội. Càng gây tranh cãi, càng nhiều người bình luận; càng nhiều tương tác, nhân vật càng được biết đến. Từ sự nổi tiếng, họ tiếp tục có thể kiếm tiền từ quảng cáo, bán hàng, livestream hoặc các hoạt động kinh doanh khác. Đây chính là điểm nguy hiểm: sự lệch chuẩn có thể trở thành một công cụ kiếm tiền nếu nó được đám đông trao cho sự chú ý.

Một câu nói tục tĩu có thể tạo ra hàng nghìn bình luận. Một màn khoe tiền có thể thu hút hàng triệu lượt xem. Một hành động ngông cuồng có thể nhanh chóng trở thành chủ đề bàn tán. Trong môi trường mà lượt xem, lượt thích và lượng người theo dõi được coi là thước đo sức ảnh hưởng, những hành vi càng gây sốc đôi khi càng có cơ hội được lan truyền.

Đáng nói, không ít trường hợp sau khi bị xử lý vẫn tiếp tục xuất hiện trên mạng xã hội. Điều này tạo ra một vòng lặp đáng lo ngại: vi phạm - nổi tiếng - kiếm lợi - bị xử lý - quay trở lại - tiếp tục gây chú ý. Nếu không kiểm soát được vòng lặp này, việc xử phạt từng hành vi riêng lẻ có thể chưa đủ sức ngăn chặn một mô hình đã được "thương mại hóa" từ sự lệch chuẩn.

Khi lệch chuẩn được tung hô, cái xấu dễ thành "bình thường"

"Lệch chuẩn thần tượng" được hiểu là việc tôn sùng, ngưỡng mộ một cá nhân, sự việc nào đó của một bộ phận quần chúng nhưng đi ngược lại với lợi ích tốt đẹp của xã hội, sự trông mong của cộng đồng. Việc lệch chuẩn thần tượng đem lại sự nguy hại đối với xã hội vì nó liên quan đến hệ giá trị mà con người theo đuổi, ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin của xã hội, đến lối sống, đạo đức, văn hóa của cộng đồng, đặc biệt là đối với giới trẻ.

Điều đáng sợ nhất không nằm ở một video có nội dung phản cảm, mà ở quá trình cái sai được lặp lại đến mức trở nên quen thuộc và cái xấu được đám đông hợp thức hóa bằng sự tung hô.

Đằng sau sự nổi tiếng trên mạng, một số “giang hồ mạng” đã phải trả giá bằng việc đối diện với vòng lao lý

Một người có nhiều người theo dõi không đồng nghĩa với việc người đó có tài năng hay nhân cách đáng để học hỏi. Một người dám nói những điều người khác không dám nói chưa chắc là người "thẳng tính". Một người thể hiện sự bất cần trước pháp luật càng không thể được mặc nhiên coi là "bản lĩnh". Nhưng khi những ranh giới ấy bị xóa nhòa, người trẻ rất dễ đánh đồng giữa "nổi tiếng" và "có giá trị".

Chuyên gia truyền thông xã hội Nguyễn Ngọc Long cho rằng việc tôn sùng những TikToker lệch chuẩn không khác gì hợp thức hóa cái xấu. Khi những hành vi lệch chuẩn được cổ vũ, chúng có thể tạo ra sự mâu thuẫn trong nhận thức giữa người trẻ với cha mẹ, thầy cô và những chuẩn mực được gia đình, nhà trường giáo dục.

Đặc biệt, học sinh, sinh viên là nhóm đang trong quá trình hình thành nhân cách và hệ giá trị. Nếu thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực, tục tĩu, khoe khoang, coi thường pháp luật nhưng lại được hàng nghìn người cổ vũ, người trẻ có thể dần mất khả năng nhận diện đâu là "khác biệt" và đâu là "lệch chuẩn". Bởi vậy, điều cần thay đổi không chỉ là nội dung của một vài tài khoản, mà còn là cách cộng đồng trao sự chú ý và danh tiếng cho những nội dung đó.

Cần có chế tài mạnh để chặn vòng lặp "vi phạm - nộp phạt - hoạt động lại"

Để phá vỡ vòng lặp "vi phạm - nộp phạt - hoạt động trở lại", việc xử lý cần được nhìn nhận ở cả trách nhiệm của cá nhân và nền tảng mạng xã hội. Chia sẻ với PV Báo Phụ nữ Việt Nam, Luật sư Nguyễn Văn Duy cho rằng về nguyên tắc, người đăng tải phải chịu trách nhiệm chính đối với nội dung do mình tạo ra. Với những cá nhân có lượng người theo dõi lớn, mức độ lan truyền và hậu quả của hành vi cũng cần được xem xét khi đánh giá trách nhiệm. Đặc biệt, nếu hành vi vi phạm có tính chất tái diễn, có hệ thống, việc xử lý cần đủ sức răn đe.

"Cần thiết lập chế tài xử phạt lũy tiến và cơ chế cấm sóng theo định danh cá nhân để phá vỡ vòng lặp 'chấp nhận nộp phạt để tiếp tục thu lợi' của một bộ phận người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội hiện nay" - Luật sư Nguyễn Văn Duy nhấn mạnh.

Theo luật sư, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên người dùng. Các nền tảng mạng xã hội, trong đó có những nền tảng xuyên biên giới, cũng phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm tiếp nhận, xử lý nội dung vi phạm theo quy định pháp luật.

"Để ngăn chặn triệt để vòng lặp "vi phạm - nộp phạt - hoạt động lại", tôi cho rằng cần áp dụng ngay cơ chế quản lý theo định danh cá nhân thay vì tài khoản. Một khi cá nhân bị xử lý, thông tin định danh của họ sẽ được dùng để ngăn chặn lập tài khoản mới, tương tự cơ chế "cấm sóng" (phong sát) ở một số quốc gia. Đồng thời, thiết lập cơ chế phối hợp "thời gian thực" giữa cơ quan quản lý và nền tảng sẽ giúp dập tắt nhanh chóng các nội dung độc hại trước khi chúng kịp tạo ra những "đại dịch" lệch chuẩn trên không gian mạng" - Luật sư Nguyễn Văn Duy bày tỏ.

Cùng với đó, cần có sự phối hợp nhanh giữa cơ quan quản lý và nền tảng để những nội dung độc hại được phát hiện, hạn chế lan truyền và xử lý kịp thời. Với vai trò, trách nhiệm của mình, từ cơ quan, tổ chức đến từng cá nhân hãy chung tay, cùng làm trong sạch môi trường văn hóa mạng, đẩy lùi những cái xấu, độc, lan tỏa những việc làm hay, những điều tốt đẹp để góp phần đưa Việt Nam ta hòa nhập với văn hóa thế giới nhưng vẫn giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc với tinh thần "hòa nhập nhưng không hòa tan".