Hiện vật còn kể tiếp - Bài 2: Để hiện vật được nhận diện đầy đủ

Hiện vật là một nguồn sử liệu gốc

Giữa hàng vạn hiện vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, từ việc đưa hiện vật trưng bày tại triển lãm đầu tiên giữa khói lửa của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp để hình thành Bảo tàng Quân đội (thời kỳ đầu), cho đến những hiện vật vừa được sưu tầm từ các chiến trường xưa, cũng có những di vật mới được phát hiện trong quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Dù đến từ những hoàn cảnh khác nhau, mỗi hiện vật đều có một điểm chung: Giá trị không dừng lại ở hình dáng vật chất hiện hữu.

Đối với công chúng, hiện vật thường được tiếp cận bằng cảm xúc. Một chiếc bi đông gợi nhớ cuộc hành quân giữa Trường Sơn; một cuốn sổ tay nhắc về những tháng năm chiến đấu; một lá thư hay chiếc lược cũ khiến người xem hình dung rõ hơn cuộc sống của người lính trong chiến tranh. Đó là giá trị trực quan và cũng là sức sống của hiện vật khi được đặt trong không gian trưng bày.

Những trang viết cuối cùng trong sổ tay của liệt sĩ Nguyễn Duy Khả ghi lại những thông tin cần thiết để đơn vị biết về trận chiến và tìm kiếm những vật dụng, tài liệu, hiện vật còn lại. 

Dưới góc độ nghiên cứu bảo tàng, hiện vật còn được nhìn nhận như một nguồn sử liệu gốc. Điều được quan tâm còn là những thông tin lịch sử nào vẫn đang được lưu giữ trên chính hiện vật ấy. Mỗi ký hiệu đơn vị, dòng chữ viết tay, dấu đóng trên giấy tờ quân sự, đặc điểm chế tạo, dấu vết sử dụng hay hoàn cảnh phát hiện đều có thể trở thành dữ liệu phục vụ nghiên cứu. Những thông tin đó không phải lúc nào cũng hiện rõ. Có những chi tiết chỉ được nhận diện sau khi đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, tài liệu tác chiến, bản đồ quân sự, nhật ký đơn vị hoặc các nguồn sử liệu khác.

Bởi vậy, trong hoạt động bảo tàng, nghiên cứu hiện vật luôn được xem là một trong những nghiệp vụ nền tảng. Chỉ khi giá trị thông tin của hiện vật được nhận diện và xác lập trên cơ sở khoa học, hiện vật mới thực sự phát huy đầy đủ giá trị của mình trong nghiên cứu, trưng bày, giáo dục truyền thống và bảo tồn di sản quân sự.

Giấy khen của Bộ Tư lệnh Đại đoàn 351 trao tặng đồng chí Phạm Thanh Tâm ngày 30-7-1954, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là một "mảnh ghép" quan trọng để phục dựng lại chân dung người chiến sĩ văn hóa trong trưng bày chuyên đề “Văn học nghệ thuật” của Bảo tàng, chứng minh rằng trong cuộc kháng chiến trường kỳ, vũ khí của quân đội ta không chỉ có súng đạn, mà còn có cả bút nghiên và hội họa. 

Mỗi hiện vật, tư liệu giống như một hồ sơ lịch sử chưa hoàn chỉnh. Phần hiện hữu trước mắt người xem mới chỉ là lớp thông tin đầu tiên. Phía sau đó còn là những dữ liệu về chủ nhân, đơn vị, không gian hoạt động, bối cảnh lịch sử và hành trình của chính hiện vật qua thời gian. Công việc của cán bộ sưu tầm, nghiên cứu là từng bước bổ sung những "mảnh ghép" còn thiếu ấy bằng các phương pháp nghiên cứu khoa học, để hồ sơ của hiện vật ngày càng đầy đủ, chính xác hơn.

Với người làm công tác bảo tàng, một hiện vật không bao giờ được xem là "đã nghiên cứu xong". Mỗi nguồn tư liệu mới được phát hiện, mỗi kết quả nghiên cứu mới, mỗi thông tin do nhân chứng hoặc thân nhân cung cấp đều có thể bổ sung thêm một lớp giá trị cho hiện vật. Giá trị gốc của hiện vật không thay đổi, nhưng giá trị thông tin và giá trị khoa học của hiện vật luôn có khả năng được mở rộng cùng với sự phát triển của hoạt động nghiên cứu. Đó cũng là cách những chứng tích chiến tranh tiếp tục đóng góp vào việc nhận diện lịch sử, bổ sung nguồn sử liệu và gìn giữ di sản quân sự cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Giá trị của hiện vật được tiếp tục bồi đắp

Trong thực tiễn hoạt động bảo tàng, hiếm có hiện vật nào ngay từ khi được sưu tầm đã có đầy đủ thông tin. Có hiện vật chỉ xác định được chủng loại, chưa rõ chủ nhân; có hiện vật biết được người sử dụng nhưng chưa làm sáng tỏ hoàn cảnh lịch sử; cũng có hiện vật đã được lập hồ sơ từ nhiều năm trước nhưng vẫn tiếp tục được bổ sung thông tin khi xuất hiện những nguồn tư liệu mới. Điều đó cho thấy, hồ sơ khoa học của hiện vật không phải một tài liệu khép kín mà luôn được hoàn thiện cùng với quá trình nghiên cứu.

Cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam nghiên cứu hiện vật. 

Để làm được điều đó, cán bộ sưu tầm, nghiên cứu không tiếp cận hiện vật như một tư liệu độc lập. Mỗi hiện vật đều được đặt trong hệ thống các mối quan hệ lịch sử của nó: Hoàn cảnh phát hiện, nguồn gốc sưu tầm, chủ nhân, đơn vị chiến đấu, địa bàn hoạt động, niên đại, các hiện vật liên quan và hệ thống tài liệu lưu trữ. Quá trình đối chiếu giữa hiện vật với hồ sơ quân nhân, tài liệu tác chiến, bản đồ quân sự, nhật ký đơn vị, ảnh tư liệu hay lời kể của nhân chứng giúp kiểm chứng thông tin từ nhiều góc độ khác nhau, từng bước xác lập cơ sở khoa học cho những nhận định về hiện vật.

Cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tiếp cận, nghiên cứu công nghệ quét 3D để số hóa hiện vật. 

Trong nghiên cứu hiện vật bảo tàng, có một nguyên tắc quan trọng: Mỗi thông tin đều phải có căn cứ. Một ký hiệu khắc trên thân bi đông, một dòng chữ viết tay trong cuốn sổ, một dấu đóng trên giấy tờ quân sự hay một địa danh đã thay đổi theo thời gian chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trong hệ thống tư liệu để đối chiếu và kiểm chứng. Nhiều chi tiết tưởng như rất nhỏ, khi kết nối với các nguồn sử liệu khác, lại góp phần làm sáng tỏ lịch sử của một đơn vị, một trận đánh hoặc hành trình của một người lính.

Bên cạnh việc hoàn thiện hồ sơ khoa học của từng hiện vật riêng lẻ, mỗi kết quả nghiên cứu còn góp phần bổ sung nguồn sử liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử quân sự Việt Nam, đồng thời nâng cao giá trị của các bộ sưu tập hiện vật đang được lưu giữ tại bảo tàng. Chính sự tích lũy của hàng vạn hồ sơ khoa học được xây dựng và cập nhật qua nhiều năm đã tạo nên nền tảng tư liệu quan trọng để bảo tàng thực hiện tốt chức năng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa quân sự.

(còn tiếp)