Hiệp ước kiểm soát hạt nhân New START giữa Nga và Mỹ sắp kết thúc nhưng chưa gia hạn

Đó là nhận định của các chuyên gia về quan hệ quốc tế khi hiệp ước kiểm soát vũ khí cuối cùng còn lại giữa hai nước chuẩn bị hết hạn trong chưa đầy một tuần nữa.

Hiệp ước kiểm soát hạt nhân New START dự kiến sẽ kết thúc vào ngày 5/2. Nếu không có nó, sẽ không có bất kỳ hạn chế nào đối với kho vũ khí hạt nhân tầm xa của Mỹ và Nga lần đầu tiên kể từ khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon và lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev ký hai thỏa thuận lịch sử vào năm 1972 trong chuyến thăm đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Moscow.

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất hai bên nên duy trì các giới hạn về tên lửa và đầu đạn hạt nhân hiện có thêm một năm nữa để có thời gian tìm ra bước tiếp theo, nhưng Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa chính thức trả lời. Ông Trump nói trong tháng này rằng "nếu nó hết hạn, thì hãy để nó (hiệp ước New START) hết hạn". Ông cũng cho rằng hiệp ước này nên được thay thế bằng một hiệp ước tốt hơn.

Một số chính trị gia Mỹ lập luận rằng ông Trump nên bác bỏ lời đề nghị của ông Putin, giải phóng ràng buộc mà Mỹ đang phải chịu từ hiệp ước này để tăng cường kho vũ khí nhằm đối phó với sự phát triển hạt nhân nhanh chóng của một cường quốc thứ ba: Trung Quốc.

Ông Trump nói ông muốn theo đuổi "phi hạt nhân hóa" với cả Nga và Trung Quốc. Nhưng Bắc Kinh cho rằng sẽ không hợp lý khi kỳ vọng họ tham gia các cuộc đàm phán giải trừ quân bị với hai quốc gia có kho vũ khí hạt nhân vẫn lớn hơn nhiều so với của họ.

Kể từ những ngày đen tối nhất của Chiến tranh Lạnh khi Mỹ và Liên Xô đe dọa nhau bằng "sự hủy diệt lẫn nhau" trong trường hợp chiến tranh hạt nhân, cả hai đều coi các hiệp ước hạn chế vũ khí là một cách để ngăn chặn sự hiểu lầm chết người hoặc một cuộc chạy đua vũ trang gây thiệt hại kinh tế.

Các hiệp ước không chỉ đặt ra giới hạn về số lượng tên lửa và đầu đạn, mà còn yêu cầu các bên chia sẻ thông tin - một kênh quan trọng để "cố gắng hiểu quan điểm của phía bên kia, những mối quan ngại và động lực của họ" - Darya Dolzikova tại viện nghiên cứu RUSI ở London cho biết.

Tên lửa Trident II D5 của Mỹ có khà năng mang đầu đạn hạt nhân trong một lần phóng từ tàu ngầm - Ảnh: Reuters

Nếu không có hiệp ước mới, mỗi bên sẽ buộc phải hành động dựa trên những giả định tồi tệ nhất về các loại vũ khí mà bên kia đang sản xuất, thử nghiệm và triển khai, theo Nikolai Sokov, cựu nhà đàm phán vũ khí của Liên Xô và Nga. "Đó là một quá trình tự duy trì. Và tất nhiên, nếu có một cuộc chạy đua vũ trang không được kiểm soát, mọi thứ sẽ trở nên khá bất ổn" - ông nhận định.

Kể từ khi Liên Xô sụp đổ, Nga và Mỹ đã liên tục thay thế và cập nhật các hiệp ước thời Chiến tranh Lạnh nhằm hạn chế cái gọi là vũ khí chiến lược mà họ chĩa vào các thành phố và căn cứ của nhau. Hiệp ước gần đây nhất, New START, được ký kết năm 2010 bởi Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev. Hiệp ước này giới hạn số lượng đầu đạn chiến lược được triển khai ở mức 1.550 cho mỗi bên, với không quá 700 hệ thống để phóng chúng từ đất liền, trên biển hoặc trên không, bằng tên lửa đạn đạo liên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm hoặc máy bay ném bom hạng nặng. Thay thế nó bằng một hiệp ước mới sẽ không phải là một nhiệm vụ đơn giản.

Nga đã phát triển các hệ thống có khả năng mang đầu đạn hạt nhân mới - tên lửa hành trình Burevestnik, tên lửa siêu thanh Oreshnik và ngư lôi Poseidon - nằm ngoài khuôn khổ của Hiệp ước New START.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã công bố kế hoạch về một hệ thống phòng thủ tên lửa "Vòm Vàng" đặt trên không gian mà Moscow coi là một nỗ lực nhằm thay đổi cán cân chiến lược.

Trong khi đó, kho vũ khí của Trung Quốc đang ngày càng lớn mạnh, không bị kiểm soát bởi các thỏa thuận giữa Washington và Moscow. Bắc Kinh hiện có khoảng 600 đầu đạn hạt nhân.

Các khuyến nghị của ủy ban bao gồm việc chuẩn bị đưa ra khỏi kho lưu trữ một số hoặc tất cả các đầu đạn hạt nhân chiến lược đã bị loại bỏ theo Hiệp ước New START và được giữ trong kho dự trữ. Điều đó có thể bao gồm việc khôi phục các đầu đạn đã bị loại bỏ khỏi tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III và tên lửa Trident D5 phóng từ tàu ngầm, và đưa trở lại vai trò hạt nhân khoảng 30 máy bay ném bom chiến lược B-52 được chuyển đổi sang nhiệm vụ thông thường.

"Các đầu đạn đã có sẵn. Các tên lửa cũng đã có sẵn. Bạn không cần phải mua bất cứ thứ gì mới" - một cựu quan chức cấp cao của Mỹ tham gia vào chính sách vũ khí hạt nhân cho biết.

Nhưng Kingston Reif, một cựu quan chức Lầu Năm Góc hiện đang làm việc tại tổ chức nghiên cứu RAND, cho biết trong một hội thảo trực tuyến gần đây rằng ở mức cao nhất, Mỹ có thể "tăng gấp đôi" số đầu đạn hạt nhân đang triển khai so với giới hạn của Hiệp ước New START, trong khi Nga có thể bổ sung thêm khoảng 800 đầu đạn. Cả hai bên sẽ mất ít nhất một năm để thực hiện những thay đổi đáng kể này.

Anh Duy