Hiệu quả chuỗi trồng - chế biến thảo dược Dao Ba Vì

Chế biến thảo dược tại Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ, xã Ba Vì. Ảnh: Sơn Tùng

Dưới tán rừng và trong các khu vườn xen kẽ khu dân cư tại núi Ba Vì, vùng dược liệu của người Dao đang dần được quy hoạch theo hướng chủ động nguồn nguyên liệu. Với nhiều khu vườn từ 400m² đến 3.000m², xã Ba Vì đang hình thành mạng lưới trồng phân tán, phù hợp điều kiện địa hình và tập quán canh tác.

Theo kinh nghiệm của người Dao, dược tính của cây thuốc phụ thuộc nhiều vào độ cao sinh trưởng. Các cây ngắn ngày có thể trồng ở khu vực thấp vẫn bảo đảm chất lượng, trong khi cây thân gỗ, thân dây lâu năm cần sinh trưởng ở cao độ trên 400m để đạt dược tính tốt nhất. Yếu tố này khiến việc gắn phát triển dược liệu với bảo vệ rừng và sinh thái trở thành yêu cầu tất yếu.

Nhận thấy tiềm năng lớn của nguồn dược liệu bản địa, năm 2016, các lương y Lý Thị Bích Phượng, Lý Thị Bích Huệ đã vận động các hộ dân thành lập Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ. Từ 7 thành viên ban đầu, đến nay, Hợp tác xã đã có 10 thành viên, tạo việc làm cho khoảng 25 lao động, chủ yếu là phụ nữ dân tộc Dao. Sản phẩm của Hợp tác xã ngày càng đa dạng, từ cao xương khớp, dạ dày đến các dòng trà dược liệu như thìa canh, cà gai leo, lá khôi, dây gắm… Nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao và tiêu chuẩn của Bộ Y tế. Trước đây, thuốc chủ yếu dùng tươi hoặc phơi khô; đến nay, Hợp tác xã chế biến thành nhiều dạng như thuốc khô, cao, bột, thuốc đắp, tinh dầu... giúp nâng cao giá trị, thuận tiện cho người sử dụng.

Đáp ứng yêu cầu phát triển, Hợp tác xã từng bước chuyển từ phương pháp nấu thủ công sang đầu tư dây chuyền chiết xuất hiện đại. Nhà máy chế biến đang hoàn thiện hồ sơ thẩm định để đạt tiêu chuẩn sản xuất. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian và công nghệ giúp các bài thuốc cổ truyền được chuẩn hóa, mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh. Bên cạnh sản xuất, Hợp tác xã tích cực tham gia xúc tiến thương mại, kết nối phân phối, phát triển mô hình du lịch trải nghiệm như tắm lá thuốc, massage trị liệu... Doanh thu hơn 3 tỷ đồng/năm, góp phần tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương với thu nhập khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng. Lợi thế lớn của mô hình là nguồn dược liệu phong phú khu vực Ba Vì với hơn 500 loài, trong đó nhiều loài quý hiếm...

Tuy nhiên, Hợp tác xã đang đối mặt không ít khó khăn: Nguồn cây thuốc tự nhiên có nguy cơ suy giảm, khoảng 120 loài đứng trước nguy cơ cạn kiệt. Việc quy hoạch vùng nguyên liệu còn hạn chế, ứng dụng khoa học kỹ thuật chưa đồng bộ, chuỗi liên kết chưa bền vững khiến giá trị sản phẩm chưa tương xứng tiềm năng...

Để khắc phục, Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ chủ động trồng, bảo tồn, mở rộng vùng nguyên liệu với mục tiêu bảo tồn ít nhất 150 loài thảo dược, mở rộng diện tích trồng, từng bước hình thành vùng nguyên liệu ổn định phục vụ sản xuất. Hợp tác xã cũng phối hợp với các nhà khoa học nhằm nghiên cứu bảo tồn nguồn gen dược liệu, chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái, chế biến, đồng thời phát triển sản phẩm ở các dạng cao đặc, cao lỏng, viên hoàn… phù hợp với nhu cầu thị trường.

Một định hướng quan trọng là phát triển làng nghề thảo dược gắn với du lịch trải nghiệm. Việc kết hợp sản xuất, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và du lịch cộng đồng giúp tăng giá trị sản phẩm, góp phần quảng bá văn hóa người Dao Ba Vì, tạo thêm việc làm cho lao động địa phương. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hợp tác xã kiến nghị các cấp, ngành quan tâm quy hoạch vùng trồng dược liệu, đặc biệt khu vực sinh thái phù hợp trên cao độ từ 400m trở lên nhằm bảo tồn nguồn cây thuốc quý, gắn phát triển dược liệu với bảo vệ rừng.

Bên cạnh đó, Hợp tác xã đề xuất được hỗ trợ vốn đầu tư mở rộng vùng trồng; hoàn thiện hạ tầng sản xuất đáp ứng yêu cầu chất lượng, truy xuất nguồn gốc, nâng cao năng lực cạnh tranh... Hợp tác xã mong muốn được hỗ trợ thủ tục pháp lý, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý... "Nếu được hỗ trợ đồng bộ, mô hình sẽ tạo hiệu quả nhiều mặt, góp phần phát triển kinh tế xanh của Ba Vì", Giám đốc Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ Lý Thị Bích Huệ chia sẻ.

Bạch Thanh