Hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành nội dung biểu quyết (Ảnh: CTTĐTQH)

Bám sát tinh thần đổi mới tư duy lập pháp

Trước khi biểu quyết, Quốc hội đã nghe Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Báo cáo thể hiện sự tổng hợp nghiêm túc, công phu toàn bộ các ý kiến đóng góp sâu sắc của các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ và Hội trường. Qua các phiên thảo luận, đa số đại biểu Quốc hội ghi nhận và đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Xuất bản sau hơn 13 năm thi hành nhằm giải quyết tận gốc các vướng mắc, bất cập. Dự thảo Luật đã bám sát tinh thần đổi mới tư duy lập pháp, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang quản lý theo tiêu chuẩn, điều kiện minh bạch và hậu kiểm dựa trên hạ tầng dữ liệu số.

Về vị trí, mục đích của hoạt động xuất bản, tiếp thu ý kiến đại biểu, dự thảo Luật đã làm rõ tính đặc thù của hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia. Dự thảo khẳng định vai trò chủ đạo của Nhà nước trong định hướng, kiến tạo phát triển, bổ sung trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tuân thủ pháp luật, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và giá trị văn hóa dân tộc.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng và đại biểu tham dự Phiên họp (Ảnh: CTTĐTQH)

Bên cạnh đó, trong chính sách của nhà nước về phát triển các hoạt động xuất bản có “Xây dựng và phát triển các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm”. Nội dung trên được quy định tại Điều 7 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Luật đã định hình rõ cơ chế xây dựng các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, hình thành các tập đoàn xuất bản - truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm. Đồng thời, Nhà nước ưu tiên đầu tư hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu chuyên ngành, phát triển xuất bản điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), ưu đãi về thuế, đất đai, hỗ trợ bản quyền, dịch thuật và phát triển văn hóa đọc, đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tại báo cáo tiếp thu, giải trình trước khi Quốc hội bấm nút, Chính phủ cho biết một số ý kiến đại biểu đề nghị nghiên cứu mở rộng chủ thể được thành lập nhà xuất bản; làm rõ trường hợp cơ quan chuyên môn về văn hóa thuộc ủy ban nhân dân cấp tỉnh thành lập nhà xuất bản; xác định địa vị pháp lý, tiêu chí, quản trị của mô hình cơ quan, tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực.

Chính phủ cho biết, Điều 12 tiếp tục quy định nhà xuất bản được tổ chức và hoạt động theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Về chủ thể được thành lập nhà xuất bản, dự thảo quy định các cơ quan, tổ chức tại trung ương và cấp tỉnh theo luật định; đơn vị sự nghiệp công lập ở trung ương; tổ chức hội quần chúng được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ ở trung ương trực tiếp sáng tạo tác phẩm, tài liệu khoa học, học thuật; cơ sở giáo dục đại học công lập trực thuộc bộ, cơ quan ngang bộ. Dự thảo chưa mở rộng cho cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập, viện nghiên cứu tư thục hoặc doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối. Cơ quan chuyên môn về văn hóa thuộc ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ được thành lập nhà xuất bản khi ủy ban nhân dân cấp tỉnh không thành lập nhà xuất bản.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản (Ảnh: CTTĐTQH)

Báo cáo nêu rõ, chính sách về cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và tập đoàn xuất bản, truyền thông được quy định tại Điều 7 nhưng không làm thay đổi loại hình pháp lý của nhà xuất bản tại Điều 12.

Theo giải trình của Chính phủ, việc xây dựng và phát triển các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm sẽ được triển khai thông qua các đề án, phù hợp với chiến lược phát triển và được cấp có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời áp dụng theo loại hình tổ chức của nhà xuất bản tại Điều 12, gồm đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Mối quan hệ giữa "tiền kiểm" và "hậu kiểm"

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm là cơ chế kiểm soát nội dung và mối quan hệ giữa "tiền kiểm" và "hậu kiểm". Giải trình rõ nội dung này, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, dự thảo Luật hoàn toàn giữ vững nguyên tắc Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản theo Điều 5 Luật Xuất bản hiện hành.

Tuy nhiên, đối với các nhóm tác phẩm, tài liệu có yêu cầu quản lý cao (thuộc chủ đề lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc...), dự thảo Luật thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp:

Tổ chức thẩm định bản thảo: Nhà xuất bản tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản; cơ quan chủ quản xem xét, đánh giá kết quả và phê duyệt kế hoạch.

Thẩm định trước phát hành: Sau khi nộp lưu chiểu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành (trừ trường hợp được miễn thẩm định do Chính phủ quy định).

Với “3 vòng kiểm soát” được đề cập trong Luật, cơ chế này giúp tăng cường phòng ngừa, kiểm soát rủi ro đối với nội dung đặc thù mà không làm thay đổi quyền quyết định xuất bản hay trách nhiệm pháp lý cuối cùng của nhà xuất bản. Sau đó, cơ quan chủ quản xem xét, đánh giá kết quả thẩm định và phê duyệt kế hoạch xuất bản. Tiếp đến, sau khi xuất bản phẩm hoàn thành và nộp lưu chiểu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành, trừ trường hợp được miễn thẩm định do Chính phủ quy định.

Siết chặt quản lý trên không gian mạng

Trước sự phát triển bùng nổ của công nghệ, lần sửa đổi này đã bổ sung hệ thống quy định toàn diện điều chỉnh sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm trên không gian mạng, sách điện tử, sách nói, sách tương tác đa phương tiện.

Nhằm bảo vệ bản quyền và tính minh bạch trong thời đại số, dự thảo quy định rõ xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng hệ thống AI phải được thông báo và gắn nhãn rõ ràng. Việc sử dụng AI không làm giảm hay thay đổi trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản, tổng biên tập và biên tập viên đối với sản phẩm.

Dự thảo Luật cũng quy định nghiêm cấm lợi dụng AI để vi phạm pháp luật; cấm phát hành, đăng tải sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm vi phạm trên không gian mạng; cấm tàng trữ, phát hành bản in lậu, in giả hoặc in nối bản trái phép.

Các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian, nền tảng số và tổ chức nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người dùng tại Việt Nam phải thực hiện định danh, lưu giữ dữ liệu, có đại diện pháp lý và chủ động ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước.