Hộ kinh doanh trước 'bài toán' chi phí tuân thủ: Cần một lộ trình chuyển đổi đủ dài

Tại Hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 21/8/2026, nhiều ý kiến đã tập trung vào những vướng mắc thực tế này, đồng thời đề xuất các giải pháp để quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi hơn.

Không phải không muốn tuân thủ, mà lo làm sai

Ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho biết, hộ kinh doanh là lực lượng đông đảo với trên 5 triệu hộ, có tính linh hoạt, khả năng thích nghi cao và hiện diện ở nhiều phân khúc của thị trường.

Không chỉ đóng góp về việc làm, khu vực này còn giữ vai trò quan trọng đối với sinh kế của người dân. Tuy nhiên, chính đặc điểm đông đảo và quy mô nhỏ cũng khiến hộ kinh doanh trở thành khu vực dễ “tổn thương” trước những thay đổi về chính sách.

Hộ kinh doanh không ngại minh bạch, không ngại đóng thuế, chỉ lo chi phí tuân thủ và làm sai hoá đơn.

Ông Bùi Anh Tuấn cho rằng, một thay đổi chính sách có thể không tạo tác động quá lớn với doanh nghiệp lớn nhưng khi áp dụng với hàng triệu hộ kinh doanh lại có thể gây ảnh hưởng đáng kể. Vì vậy, chính sách đối với khu vực này cần được tính toán thận trọng, hạn chế tạo ra những “cú sốc” trong quá trình chuyển đổi.

Qua thực tế theo dõi, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể đánh giá, vấn đề của hộ kinh doanh không phải là không muốn tuân thủ. Điều khiến nhiều người “lo và sợ” là làm thế nào để thực hiện đúng khi phải thích ứng với nhiều yêu cầu mới.

Từ thực tế doanh nghiệp, ông Trần Văn Quân, Chủ tịch Công ty TNHH Tư vấn Việt Nam Laws, đề nghị xử lý những chi phí tuân thủ đang phát sinh. Ông Quân nêu trường hợp hộ bán điện thoại trên sàn thương mại điện tử, doanh thu khoảng 1,5 tỷ đồng/năm, nhưng phải chi hơn 20 triệu đồng/năm cho hóa đơn điện tử. Theo ông, với những hộ có số lượng đơn hàng lớn, đây là một khoản chi phí tuân thủ đáng kể.

Từ đó, ông Quân đề xuất nếu người mua là người tiêu dùng cuối cùng thì có thể nghiên cứu cho phép hộ kinh doanh xuất theo bảng kê thay vì phải xuất hóa đơn riêng cho từng giao dịch. Theo ông, cách làm này có thể giảm đáng kể chi phí tuân thủ mà không làm thay đổi nghĩa vụ thuế.

Một vấn đề khác được ông Quân nêu là chứng từ khấu trừ thuế đối với người lao động. Với doanh nghiệp có hàng nghìn lao động, việc phải thực hiện chứng từ cho từng người có thể làm phát sinh lớn về nhân lực, chi phí và nguy cơ sai sót. Ông kiến nghị nghiên cứu sử dụng mã định danh cá nhân để liên kết dữ liệu về thuế, tiền lương, bảo hiểm xã hội và các cơ quan liên quan, qua đó hạn chế những chứng từ không cần thiết.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, cũng lưu ý chi phí hóa đơn là vấn đề đáng quan tâm bởi nhiều hộ kinh doanh có lợi nhuận thấp; chi phí tuân thủ tăng sẽ tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh.

Ở góc độ hộ kinh doanh, ông Phạm Anh Quyết, chủ hộ kinh doanh tạp hóa tại Hà Nội, cho biết các hộ nhỏ đang phải đồng thời thích ứng với nhiều yêu cầu liên quan đến hàng hóa, hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng, thuế và kế toán. Với những hộ không có bộ phận chuyên trách, việc vừa tìm hiểu quy định mới vừa duy trì hoạt động kinh doanh là một áp lực không nhỏ. “Chúng tôi không ngại minh bạch, cũng không ngại đóng thuế. Điều lo nhất là quy định thay đổi nhanh, cách thực hiện phức tạp và nếu làm sai thì không biết rủi ro sẽ đến đâu”, anh Quyết chia sẻ.

Ông Quyết đặt vấn đề liệu các yêu cầu về phần mềm bán hàng, hóa đơn điện tử, chữ ký số và dịch vụ kế toán có thể tiếp tục được đơn giản hóa. Đồng thời, ông đề nghị có khoảng thời gian làm quen hợp lý trước khi áp dụng đầy đủ các quy định mới, để người kinh doanh kịp hiểu và điều chỉnh, hạn chế rủi ro sai phạm.

Giảm chi phí tuân thủ để hộ kinh doanh có thể lớn lên

Bà Nguyễn Thị Thu Hà,  Phó Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho rằng hộ kinh doanh cần có thời gian hợp lý để làm quen với phương thức quản lý mới.

Bà đề xuất miễn xử phạt vi phạm hành chính trong hai năm đầu khi hộ kinh doanh chuyển từ thuế khoán sang kê khai. Chính sách này không đồng nghĩa miễn nghĩa vụ thuế: hộ vẫn phải truy thu đầy đủ số thuế phải nộp và tính tiền chậm nộp theo quy định.

"Để chính sách đi vào cuộc sống, cần tập trung giảm chi phí tuân thủ thay vì chỉ đặt thêm yêu cầu", bà Hà cho hay.

Hội kiến nghị nâng ngưỡng doanh thu áp dụng phương pháp tính thuế trên thu nhập lên mức tương đương với doanh nghiệp siêu nhỏ hoạt động trong lĩnh vực thương mại. Đồng thời, đề xuất miễn trách nhiệm xuất hóa đơn đối với các giao dịch bán hàng trên sàn thương mại điện tử hoặc nền tảng số có chức năng đặt hàng, thanh toán trong trường hợp sàn đã khấu trừ, nộp thay thuế và chuyển đầy đủ thông tin giao dịch cho cơ quan thuế.

Hội cũng đề xuất có chính sách hỗ trợ thực chất đối với nhóm hộ vừa vượt ngưỡng doanh thu phải chuyển sang diện nộp thuế, đồng thời nghiên cứu áp dụng cơ chế không chịu thuế GTGT đối với 1 tỷ đồng doanh thu đầu tiên của các hộ có doanh thu vượt ngưỡng này.

Còn theo TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng CIEM, cải cách không nên chỉ tập trung vào ngưỡng thuế mà phải thay đổi cách nhìn về hộ kinh doanh.

Theo ông, hộ kinh doanh là một hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh hợp pháp, không phải mô hình “quá độ” hay “doanh nghiệp chưa chín” cần xóa bỏ. Không nên dùng chỉ tiêu, mệnh lệnh hành chính hay áp lực thanh tra, kiểm tra để buộc hộ chuyển đổi thành doanh nghiệp.

“Lực hút” thay vì “lực đẩy”mới là cách tạo chuyển đổi thực chất. Người dân sẽ tự lựa chọn mô hình doanh nghiệp khi lợi ích nhận được lớn hơn chi phí và rủi ro tuân thủ. Vì vậy, Nhà nước cần làm cho việc trở thành doanh nghiệp an toàn hơn, chi phí thấp hơn và thuận lợi hơn trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và thị trường.

Ở góc độ chính sách dài hạn, dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa dự kiến dành riêng một nhóm hỗ trợ cho chuyển đổi từ hộ kinh doanh, trong đó nhấn mạnh việc giảm tối đa chi phí tuân thủ khi chuyển đổi và vận hành; đồng thời nghiên cứu mô hình công ty TNHH một thành viên cho doanh nghiệp siêu nhỏ do một cá nhân làm chủ với bộ máy quản trị và phương pháp tính thuế đơn giản.

Theo các chuyên gia, một lộ trình phù hợp, thủ tục gọn hơn và chi phí tuân thủ thấp hơn sẽ giúp quá trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp diễn ra thực chất, thay vì biến yêu cầu tuân thủ thành một rào cản đối với hoạt động kinh doanh.