Hòa giải viên ở cơ sở: Tìm 'gốc' mâu thuẫn để tháo gỡ 'vướng mắc'

Tìm căn nguyên, hiểu người trong cuộc

Nhiều năm làm công tác hòa giải, ông Trần Văn Nho, Trưởng thôn kiêm Tổ trưởng Tổ hòa giải thôn Ngọc Chi (xã Vĩnh Thanh, Hà Nội) đã cùng các thành viên của tổ giải quyết nhiều mâu thuẫn trong cộng đồng. Kinh nghiệm của ông là phải tìm hiểu căn nguyên sự việc, nắm được tâm lý từng người trước khi tiến hành hòa giải.

Ông Nho chia sẻ, thôn Ngọc Chi có 9 xóm, dân cư đông, diện tích đất ở rộng. Tổ hòa giải có 8 thành viên, nòng cốt là Ban lãnh đạo thôn, Ban công tác Mặt trận và trưởng các chi hội, đoàn thể. Từ đầu năm đến nay, tổ đã hòa giải thành công 5 vụ việc, đều là tranh chấp đất ở giữa các hộ liền kề, phát sinh trong quá trình xây dựng nhà.

Diện tích đất tranh chấp thường rất nhỏ, có khi chỉ 5-7cm, hoặc 10-15cm. Tuy nhiên, theo ông Nho, nguyên nhân không đơn thuần nằm ở phần đất bị lấn chiếm. “Thực ra, các gia đình đã có xích mích từ trước. Đến khi một nhà xây dựng, lấn sang một chút đất hay một ít vật liệu là bên kia đưa sự việc ra thôn ngay”, ông kể. Nếu không nắm được nguồn gốc mâu thuẫn, việc hòa giải sẽ rất khó đạt kết quả.

Ông Trần Văn Nho, Trưởng thôn kiêm Tổ trưởng Tổ hòa giải thôn Ngọc Chi (xã Vĩnh Thanh, Hà Nội) chia sẻ về kinh nghiệm hòa giải ở cơ sở. Ảnh: Thảo Hương

Vì vậy, trước mỗi vụ việc, tổ hòa giải đều tìm hiểu quan hệ giữa các gia đình, xác định có hay không những bất đồng từ trước. Thông tin được thu thập qua xóm trưởng, các chi hội, đoàn thể và người dân sinh sống lâu năm tại địa bàn. Trên cơ sở đó, tổ lựa chọn cách tiếp cận phù hợp: Nếu các bên không có mâu thuẫn từ trước, tập trung phân tích quy định về đất đai, ranh giới sử dụng; nếu đã có bất hòa, cần tháo gỡ khúc mắc trong quan hệ trước, sau đó mới giải quyết tranh chấp cụ thể.

Vụ việc giữa hai gia đình là anh em con chú, con bác ở xóm 6 là trường hợp ông Nho nhớ nhất. Một hộ xây dựng lại nhà, hộ bên cạnh không đồng ý vì cho rằng đường ống thoát nước nằm trên phần đất thuộc quyền sử dụng của mình.

Qua tìm hiểu, tổ hòa giải nhận thấy giữa hai gia đình vốn đã có những bất hòa kéo dài. Một nhà ở mặt đường, không gian thoáng đãng; nhà còn lại ở phía trong, điều kiện sinh hoạt có phần hạn chế hơn. Sự so bì cùng những lời nói qua lại khiến tình cảm anh em ngày càng xa cách.

Thay vì chỉ tập trung phân định đúng, sai, ông Nho cùng các thành viên tổ hòa giải mời cả hai gia đình, gồm vợ chồng người anh và vợ chồng người em, cùng ngồi lại. Tổ phân tích những khúc mắc trong quan hệ, nhắc nhở hai bên về tình cảm anh em, đồng thời đề nghị không để những lời nói lúc nóng giận ảnh hưởng đến tình thân.

Sau khi các bên bình tĩnh, tổ hòa giải dùng thước đo, đối chiếu với giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của hai gia đình để xác định vị trí đường ống. Kết quả cho thấy phần đất có đường ống là đất chung, việc xây dựng không vi phạm ranh giới. Trên cơ sở đó, tổ vận động hai gia đình thống nhất lấy đường ống làm mốc phân định, chia đôi phần diện tích liên quan.

“Khi anh em đã hòa hợp rồi thì thừa hay thiếu 5-7cm đất cũng không còn quan trọng nữa”, ông Nho chia sẻ. Việc hòa giải diễn ra trong một buổi sáng, giải quyết được cả tranh chấp và những khúc mắc trong quan hệ giữa hai gia đình. Đến nay, hai gia đình, kể cả hai chị em dâu đã trở lại vui vẻ, hòa thuận.

Công tâm, kiên trì để tháo gỡ mâu thuẫn

Theo ông Nho, khâu quan trọng nhất trong hòa giải là nắm được thông tin về mâu thuẫn và tính cách của từng người. Cùng một vấn đề nhưng cách trao đổi với người này có thể không phù hợp với người khác. Vì vậy, ngoài kiến thức pháp luật, người hòa giải cần linh hoạt trong cách tiếp cận, đồng thời bảo đảm công bằng, khách quan.

Khi tổ chức hòa giải, ông luôn đề nghị các bên giữ bình tĩnh, không lời qua tiếng lại, không nói nặng lời, không nhắc lại chuyện cũ và chỉ tập trung giải quyết nội dung đang tranh chấp. “Nếu để các bên nói từ việc nọ sang việc kia thì cả buổi cũng không thành công được”, ông nói. Cùng với đó, người hòa giải phải giữ thái độ công tâm, không thiên vị bên nào, phân tích rõ đúng, sai trên tinh thần tình làng nghĩa xóm.

Tuy nhiên, không phải vụ việc nào cũng có thể giải quyết ngay. Hiện thôn còn một vụ tranh chấp đất đai chưa hòa giải thành. Mâu thuẫn bắt nguồn từ thời các cụ. Đến nay, các cụ đã mất, con cháu nhận thừa kế vẫn tiếp tục tranh chấp phần đất chưa đến 30cm, nằm tại vị trí một bức tường được xây dựng từ trước. Mỗi lần các bên cùng ngồi lại, cuộc trao đổi lại trở nên căng thẳng.

Trước tình hình đó, tổ hòa giải thay đổi cách tiếp cận, lần lượt đến từng gia đình để phân tích thiệt hơn, vận động các bên đặt tình cảm và sự đoàn kết lên trên giá trị phần đất. Đến nay, hai gia đình đã không còn to tiếng, căng thẳng giảm đi, nhưng việc phân định phần đất vẫn chưa đi đến thống nhất.

Với những vụ việc mới phát sinh, ông Nho chú trọng giải quyết từ sớm, tránh để mâu thuẫn nhỏ kéo dài, phát sinh đơn thư. Theo ông, tùy từng trường hợp cần lựa chọn cách xử lý phù hợp; không phải vụ việc nào cũng cần lập biên bản ngay từ đầu, bởi cách tiếp cận cứng nhắc đôi khi khiến người trong cuộc thêm căng thẳng.

Từng là giáo viên trước khi đảm nhiệm công việc trưởng thôn từ năm 2024, ông Nho cho rằng, người làm hòa giải trước hết phải có tư cách tốt, bản thân và gia đình có uy tín trong cộng đồng. Bên cạnh kiến thức pháp luật, nghiệp vụ được tập huấn, điều quan trọng là tinh thần trách nhiệm và sự kiên trì. Nhiều người dân đi làm cả ngày nên muốn gặp gỡ, trao đổi, các thành viên tổ hòa giải phải tranh thủ đến từ sáng sớm hoặc buổi tối. “Ai ngại vất vả, ngại mất thời gian thì không làm được việc này”, ông bộc bạch.