Họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai: Giữ hồn sơn mài bằng góc nhìn đương đại

Cảm hứng về miền quan họ Bắc Ninh trong tranh của họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Trái ngọt từ lòng kiên trì

Sinh năm 1990 tại Bắc Ninh, nữ họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai mê vẽ từ năm 5 tuổi. Chị theo học ngành thiết kế nội thất tại Trường đại học Mỹ thuật Công nghiệp, tốt nghiệp năm 2013 rồi làm kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ.

Hơn 10 năm sau đó chị không chạm vào cọ vẽ. Từ năm 2023 đến năm 2025, chị theo học Thạc sĩ chuyên ngành sơn mài tại Đại học Thành Đô (Trung Quốc). Chương trình giúp chị tiếp cận chất liệu theo cách mới, đồng thời đặt ra yêu cầu ôn lại kiến thức mỹ thuật và xây dựng ngôn ngữ sáng tác riêng.

Trong quá trình học, chị chủ yếu tự thực hành, tiếp thu nhận xét của giảng viên để điều chỉnh kỹ thuật. Vốn nghề hình thành từ rèn tay và quan sát nhiều hơn là từ hướng dẫn có sẵn. Trong các kỹ thuật sơn mài, chị đặc biệt yêu thích cẩn vỏ trứng và coi đó là điểm hay của tranh sơn mài Việt Nam.

Họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai miệt mài sáng tạo. (Ảnh: nhân vật cung cấp)

Tranh sơn mài làm từ nhựa cây sơn ta, loại sơn khô chậm, mỗi lớp phải khô hẳn mới phủ lớp tiếp theo. Với cẩn trứng, người vẽ gắn từng mảnh vỏ trứng nhỏ lên mặt sơn, phủ sơn lên trên rồi mài phẳng để lộ lớp vỏ. Mỗi mảnh vỏ vỡ theo cách riêng tạo ra những vết rạn li ti không lặp lại hoàn toàn.

Những vết rạn tự nhiên làm nên vẻ đẹp của mảng trắng, khiến sắc trắng không còn đơn điệu mà có nhiều sắc độ.

Nhận thấy bản thân cần nhiều thời gian hơn các bạn cùng lớp để hoàn thiện kỹ năng, chị dành 12 giờ mỗi ngày ở trường để làm bài tốt nghiệp, tối về tiếp tục viết luận văn. Chị cảm thấy thời gian học tập ở Trung Quốc giúp mình nắm vững thực hành chất liệu chứ không sao chép lối thể hiện sẵn có.

Sơn mài đòi hỏi mức độ công phu, tâm huyết. (Ảnh: nhân vật cung cấp)

"Tôi tự nhận thấy kỹ thuật trong tranh của mình không hoàn toàn thuộc sơn mài Trung Quốc, cũng không đơn thuần là kỹ thuật mài truyền thống của Việt Nam. Vốn tích lũy từ việc học cùng cảm hứng từ văn hóa quê hương đã định hình cách sáng tác riêng của tôi", chị chia sẻ.

Dù có thể tốt nghiệp bằng hai tác phẩm sơn dầu, họa sĩ vẫn đăng ký làm bài tốt nghiệp bằng sơn mài. Chị mất một năm chuẩn bị và hoàn thành hai tác phẩm sơn mài đầu tay. Kết quả là bộ tranh "Trở về quê hương quan họ", lấy cảm hứng từ dân ca quan họ Bắc Ninh được nhà trường chọn tham dự triển lãm "Mùa sáng tạo nghệ thuật và thiết kế: Khởi đầu mới của vạn hình vạn trạng" tại Bảo tàng Văn hóa Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên vào tháng 6/2025.

Dấu ấn Kinh Bắc trong hành trình sáng tạo

Bộ tranh tốt nghiệp "Trở về quê hương quan họ" của chị gồm hai tác phẩm: "Tình yêu trên dòng sông quan họ" và "Khúc hát mẹ ru", đặt cạnh nhau như hai chương của một câu chuyện. Dấu ấn cá nhân của chị thể hiện ở việc chọn di sản gắn bó với quê hương làm đề tài.

Bức thứ nhất khắc họa hai đôi liền anh, liền chị trong trang phục truyền thống, gợi không gian văn hóa quan họ với những mối tình sâu đậm gửi trong lời ca. Các nhân vật liên kết thành khối chặt chẽ, đôi phía trên nghiêng vào nhau, đôi phía dưới tựa vào nhau, mắt hướng về nhiều phía. Ở chính giữa là chiếc nón quai thao cỡ lớn nổi lên đóa sen lớn cách điệu, thể hiện bằng nhiều gam màu đan xen trên nền tranh giàu tương phản.

Họa sĩ có cơ hội học tập tại Trung Quốc. (Ảnh: nhân vật cung cấp)

Theo họa sĩ, hoa sen gợi hình ảnh người con gái Kinh Bắc và tình yêu bền bỉ, sâu lắng. Sắc màu đa dạng trên cánh sen cùng hình tượng nón quai thao, biểu đạt sự tiếp nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Những biểu tượng quen thuộc nhờ vậy được đặt trong ngôn ngữ tạo hình mang dấu ấn riêng. Vỏ trứng tập trung nhiều nhất ở những đóa sen. Mỗi cánh hoa là các mảng trắng rạn li ti, xen với xanh rêu, hồng và nâu.

Trên nền tranh, vỏ trứng được rải thưa thành những hạt nhỏ, lấp lánh như bụi sáng trên mặt sơn thẫm. Những đường chỉ vàng mảnh chạy quanh hình người, vạt áo và mây, giống nét thêu. Gương mặt và bàn tay nhân vật lại được giữ mịn, ít chất liệu. Sự khác nhau giữa mảng mịn và mảng rạn dẫn mắt người xem về phía các nhân vật.

Nữ họa sĩ dành nhiều thời gian cho sáng tác sơn mài. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Bức thứ hai mở rộng mạch cảm xúc từ tình yêu đôi lứa sang tình mẫu tử. Người mẹ cúi đầu ôm con gái nhỏ cài hoa trên tóc, ánh nhìn dịu dàng trở thành điểm sáng của cả bức tranh. Sau lưng hai mẹ con, chiếc nón quai thao hiện lên như vầng sáng nhiều ô màu kết hợp cùng những đóa sen nở rộ và các dải mây cuộn.

Hai tác phẩm không đứng riêng mà liền mạch với nhau, dải khăn của người con gái ở bức thứ nhất kéo sang bức thứ hai, nền tranh tối điểm vỏ trứng và ánh vàng cũng được xử lý thống nhất, khiến hai bức hòa thành một không gian chung.

Hình tượng nón quai thao lặp lại ở cả hai tranh càng củng cố sự kết nối ấy, nữ họa sĩ gửi vào đó cách quan họ gắn bó với đời sống tình cảm của người Kinh Bắc, từ thuở ấu thơ đến khi trưởng thành.

Quan họ trong chị là những cuộc hát giao duyên chứa lời răn dạy, cách ứng xử và tình nghĩa trong đời sống, chị chọn cách đưa quan họ vào tranh cũng là cách diễn giải những giá trị được vun đắp qua nhiều thế hệ bằng ngôn ngữ sơn mài. Nhìn lại kết quả, chị tự nhận mình có phần may mắn khi tình cảm chân thành dành cho quê hương cùng những thông điệp gửi gắm trong bộ tranh đã chạm được đến hội đồng chấm tốt nghiệp.

Đưa sơn mài Việt tiếp cận công chúng quốc tế

Hành trình đưa văn hóa quê hương vào tranh còn xuất phát từ mong muốn giới thiệu vẻ đẹp Việt Nam với bạn bè quốc tế. Họa sĩ hy vọng hình ảnh vùng đất Kinh Bắc trong bộ tranh được đón nhận rộng rãi, qua đó giúp người xem hiểu thêm về văn hóa và con người Việt Nam.

Từ năm 2023, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai tham gia gần 10 triển lãm mỹ thuật trong nước và quốc tế, nhiều nhất là các triển lãm sơn mài giữa ASEAN và Trung Quốc. Hai triển lãm tiêu biểu là Triển lãm thư pháp và hội họa trong khuôn khổ Tuần lễ giao lưu giáo dục Trung Quốc-ASEAN năm 2024, và Triển lãm Văn hóa và Nghệ thuật Trung Quốc-ASEAN năm 2025.

Với nữ họa sĩ, giá trị lớn nhất của những lần ấy là cơ hội đối thoại, đến để học hỏi và kể chuyện văn hóa Việt bằng ngôn ngữ hội họa. Việc các tác phẩm của mình được chọn dự triển lãm ở Trung Quốc mở ra cho văn hóa Việt không gian thưởng thức nghệ thuật khác, nữ họa sĩ mong người xem quan tâm đến các sáng tác tiếp theo vì cả chất liệu sơn mài lẫn câu chuyện văn hóa trong từng bức tranh.

Ấp ủ đưa tinh hoa sơn mài Việt Nam đến với quốc tế. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai chia sẻ, mỗi nghệ sĩ có cách tiếp cận và truyền tải riêng. Điều quan trọng là nghiêm túc với lựa chọn nghệ thuật của mình và tìm được cách thể hiện để tác phẩm đến gần người xem. Việc lan tỏa hình ảnh miền Kinh Bắc nói riêng, văn hóa dân tộc nói chung có thể bắt đầu từ những hình tượng thân thuộc, được diễn giải bằng góc nhìn của người nghệ sĩ.

Từ kinh nghiệm trong lĩnh vực đồ gỗ mỹ nghệ, chị cũng muốn nghiên cứu khả năng kết hợp sơn mài với sản phẩm gỗ Phù Khê của quê hương Bắc Ninh. Bên cạnh sáng tác, chị dự định mở không gian thưởng thức nghệ thuật, nơi công chúng có thể xem tranh sơn mài và các sản phẩm đồ gỗ ứng dụng chất liệu này.

Ý tưởng xuất phát từ mong muốn để sơn mài hiện diện trong đời sống, đưa sơn mài ra khỏi không gian triển lãm, thể hiện qua những thành phẩm vừa có giá trị thẩm mỹ vừa có tính ứng dụng.

"Hướng đi này đòi hỏi nhiều thời gian nghiên cứu và thử nghiệm để tìm cách xử lý chất liệu phù hợp với từng sản phẩm. Dù vậy, tôi vẫn muốn theo đuổi vì đó có thể là cách để sơn mài Việt Nam đến với nhiều nhóm công chúng hơn", chị bày tỏ.

Nữ họa sĩ luôn đón nhận những đánh giá tích cực với sự khiêm tốn và nhận thấy kỹ thuật vẫn cần tiếp tục trau dồi. Chị cho rằng, tìm được tiếng nói nghệ thuật riêng không đồng nghĩa với ngừng học hỏi, mà đòi hỏi rèn luyện liên tục để ý tưởng được thể hiện rõ nét hơn.

Qua sáng tác tranh lấy cảm hứng từ văn hóa Việt đến dự định phát triển sản phẩm mỹ nghệ và xây dựng không gian thưởng thức nghệ thuật, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai tìm kiếm những cách thức đưa sơn mài truyền thống đến gần hơn với công chúng. Xuyên suốt quá trình sáng tác, chị từng bước hoàn thiện kỹ thuật, định hình phong cách riêng và kết hợp những giá trị văn hóa dân tộc với tư duy nghệ thuật đương đại.