Họa sĩ Việt mang tằm và tơ Việt Nam sang trưng bày tại triển lãm lâu đời nhất của Italia

Lê Hữu Hiếu là cái tên quen thuộc của triển lãm Venice Biennale, một trong những triển lãm nghệ thuật lâu đời nhất của Italia. Năm nay, anh mang sang triển lãm những tác phẩm đậm chất văn hóa Việt, trong đó có tằm vàng và tơ được chính những con tằm dệt trực tiếp lên tác phẩm.

Khách tham quan tại triển lãm. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Khách tham quan tại triển lãm. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Venice Biennale (La Biennale di Venezia) là một trong những triển lãm nghệ thuật đương đại lớn nhất, lâu đời nhất và có ảnh hưởng nhất thế giới, được tổ chức lần đầu tiên vào năm 1895 tại Venice, Italia. Trong 2 tháng 10 và 11, Lê Hữu Hiếu đã có một triển lãm cá nhân tại đây cùng triển lãm nhóm của 9 họa sĩ khác, trong một không gian chung mang tên "Viet Nam: Art in the Global Flow" của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Đây cũng là lần đầu tiên mỹ thuật Việt Nam hiện diện tại Venice Biennale 2026 trong một không gian triển lãm quy mô quốc gia. Đây cũng là triển lãm mà họa sĩ thực hiện hoàn toàn từ nguồn kinh phí xã hội hóa của mình.

Những vòng đời của tằm trên tác phẩm nghệ thuật

Triển lãm của Lê Hữu Hiếu mang tên “Tằm”, được kết hợp từ kiến trúc nhà gỗ truyền thống, điêu khắc, sơn mài, dát vàng và kỹ thuật xử lý gỗ cổ truyền hom đất.

Điểm đặc biệt nhất của triển lãm, là Lê Hữu Hiếu đã tự tay thả từng con tằm lên cấu trúc nhà gỗ và các bức tượng, để tằm tự dệt, tự đan những sợi tơ vàng óng lên trên các tác phẩm, tạo nên một ấn tượng mạnh mẽ về thị giác.

Lê Hữu Hiếu tại triển lãm.

Lê Hữu Hiếu tại triển lãm.

Theo Lê Hữu Hiếu, anh thực hiện “Tằm” nhằm kiến tạo một không gian nơi di sản thủ công Việt Nam đối thoại với thực hành nghệ thuật đương đại. Ngôi nhà nằm ở trung tâm, đóng vai trò hạt nhân tổ chức trải nghiệm, dẫn dắt người xem khám phá các thành phần của tác phẩm và những lớp ký ức văn hóa ẩn chứa trong đó.

Trên bề mặt các tác phẩm, những con tằm sống, dệt kén và để lại những sợi tơ như dấu vết của một quá trình sống, đưa sự vận động của tự nhiên vào cấu trúc sắp đặt. Từ kỹ nghệ chế tác vật liệu đến vòng đời của con tằm, tác phẩm gợi mở mối liên hệ giữa con người, tự nhiên và ký ức cộng đồng, đồng thời phản ánh triết lý dung hòa những yếu tố tưởng chừng đối lập để cùng tồn tại trong một chỉnh thể cân bằng. Như sợi tơ được hình thành qua một quá trình sống âm thầm, lịch sử và văn hóa cũng được dệt nên từ tri thức truyền đời, lao động bền bỉ và những đóng góp lặng lẽ của vô số con người.

Triển lãm được dệt bằng chính những con tằm.

Triển lãm được dệt bằng chính những con tằm.

Lê Hữu Hiếu cho biết, để có được tác phẩm như hiện đang trưng bày, anh đã phải tự mày mò đi tìm bằng được giống tằm vàng cũ. Hiện nay, hầu hết tằm được sử dụng để lấy tơ là giống tằm trắng, năng suất cao, hiệu quả, còn giống tằm vàng cổ là giống cũ, hiệu quả kinh tế thấp, chỉ có duy nhất một hộ gia đình ở Bắc Giang (cũ), nay là Bắc Ninh còn nuôi, nhưng không để làm tơ.

Để làm được các tác phẩm, Lê Hữu Hiếu đã phải đầu tư rất nhiều công sức, thời gian và kinh phí.

Để làm được các tác phẩm, Lê Hữu Hiếu đã phải đầu tư rất nhiều công sức, thời gian và kinh phí.

Giải thích tại sao lại chỉ chọn giống tằm vàng, họa sĩ cho biết, bởi vì giống tằm vàng của Việt Nam là một “đặc sản văn hóa” vô cùng độc đáo. Lịch sử ghi nhận từ thời nhà Hán và Nam Hán rằng tơ tằm vàng từ Việt Nam là loại thượng phẩm dùng để cống tiến nhờ sợi tơ vàng óng tuyệt đẹp. Điều này có được là nhờ vùng châu thổ sông Hồng sở hữu khí hậu nhiệt đới gió mùa với độ ẩm cao, tạo nên loại lá dâu to khỏe đặc biệt và giống tằm vàng độc nhất vô nhị.

Lê Hữu Hiếu kể, ban đầu anh “tham”, đặt hàng một hộ gia đình đó ươm và mang về thành phẩm là khoảng 2 yến tằm để dệt tơ cho nhanh. Nhưng giống tằm khá nhạy cảm với nhiều yếu tố, dễ chết, có khi chỉ một sự cố rất nhỏ trong đêm, như bò đè lên nhau, mà có thể chết hàng chục, hàng trăm con. Từ đó, anh rút kinh nghiệm, chỉ đem về khoảng một vài kg thả dần, hết lại thả tiếp.

Một tác phẩm tại triển lãm.

Một tác phẩm tại triển lãm.

Hơn thế nữa, trong suốt cả quá trình thực hiện tác phẩm, anh đã cảm nhận đủ trải nghiệm của người nuôi tằm trong câu tục ngữ “Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng”. Lê Hữu Hiểu kể, đêm nào anh cũng phải gần như thức trắng để theo dõi tằm, tránh cho chúng bò lên nhau, rải lá dâu cho tằm ăn kịp thời, lại phải điều chỉnh để tằm có thể “dệt” những mảng tơ theo ý muốn của mình.

Một phần của triển lãm.

Một phần của triển lãm.

Trả lời câu hỏi vì sao lại chọn con tằm để kể một câu chuyện về lịch sử và con người Việt Nam, họa sĩ Lê Hữu Hiếu chia sẻ: "Tôi chọn con tằm vì ở đó tôi nhìn thấy một hình ảnh rất gần với lịch sử và con người Việt Nam. Từ hơn 4000 năm nay, văn hóa làng và nghề tơ tằm vẫn tồn tại rất bền bỉ trong đời sống người Việt. Với tôi, cái kén tằm giống như một ngôi làng nhỏ: khi bình yên thì nuôi dưỡng sự sống để cánh bướm bay đi tiếp tục hành trình, khi có biến cố thì khép lại để tự bảo vệ mình. Còn những sợi tơ vàng óng lại như những sợi chỉ xuyên suốt, nối quá khứ với hiện tại, hiện tại với tương lai, nối truyền thống với đời sống hôm nay.

Chính vì vậy, tôi chọn con tằm để kể một câu chuyện lớn hơn. Đó không chỉ là câu chuyện của một sinh vật hay một nghề thủ công, mà là câu chuyện về sức sống bền bỉ của văn hóa Việt, về khả năng tự bảo vệ, tự tái sinh và tiếp tục đi tới của con người Việt Nam qua rất nhiều biến động của lịch sử".

Đem văn hóa truyền thống phương Đông đến một triển lãm phương Tây

Những tác phẩm của anh, vì thế, mang lại những ấn tượng đặc biệt tại triển lãm.

Ông Vittorio Sgarbi, nguyên Thứ trưởng Văn hóa Italia, một trong những huyền thoại sống xuất sắc nhất thế giới về phê bình nghệ thuật, đã dành cho tác phẩm của Lê Hữu Hiếu những đánh giá rất đặc biệt.

Các tác phẩm được lấy cảm hứng từ lịch sử dựng nước và giữ nước của Việt Nam.

Các tác phẩm được lấy cảm hứng từ lịch sử dựng nước và giữ nước của Việt Nam.

Ông cho rằng, sự xuất hiện đầu tiên của Việt Nam tại Biennale Venezia được đánh dấu bằng một sắp đặt quy mô lớn của nghệ sĩ tiêu biểu nhất của quốc gia này. Được xây dựng từ năm yếu tố nền tảng của văn hóa Á Đông (ngũ hành), tác phẩm mời gọi chúng ta mở lòng trước điều chưa biết.

“Có một phẩm chất cần được ghi nhận ở nghệ sĩ Việt Nam Lê Hữu Hiếu, cựu kiến trúc sư với nghệ danh Lê Hữu Hiếu: đó là sự từ chối ngay từ điểm khởi đầu đối với quá trình tiêu chuẩn hóa toàn cầu của nghệ thuật đương đại, thứ dường như luôn phải đáp ứng thị hiếu của một tầng lớp tinh hoa văn hóa phương Tây, ngay cả khi nó cố gắng chống lại chính tầng lớp ấy, bằng cách liên tục khẳng định giá trị của sự khác biệt giữa các lịch sử văn hóa trên hành tinh. Chỉ cần nghĩ đến khái niệm hài hòa mà Lê Hữu Hiếu xem là nền tảng, một khái niệm gắn chặt với văn hóa Á Đông, dựa trên năm yếu tố: kim loại, gỗ, nước, lửa và đất (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ)” – nhà phê bình nhận xét.

Ông Vittorio Sgarbi cũng đánh giá cao sự tỉ mỉ của họa sĩ đối với tác phẩm của mình, ngay cả trong phương thức vận chuyển: “Có thể gây ngạc nhiên khi Lê Hữu Hiếu muốn tác phẩm Nhà được vận chuyển bằng đường biển thay vì bằng con đường hàng không tiện lợi và nhanh chóng hơn, dù cái giá phải trả là tác phẩm đến Venice muộn, như thực tế đã xảy ra. Dường như một phương thức truyền thống hơn mới có khả năng tôn trọng tốt hơn tinh thần chân thực của tác phẩm: nó trở thành trung gian khách quan giữa người sáng tạo và linh hồn của thế giới”.

Theo ông, toàn bộ điều ấy nằm trong ý niệm về di sản của quá khứ, nơi cộng đồng luôn quan trọng hơn cá nhân, và nhân dân, trong sự bất định cũng như trong vẻ vô danh bề ngoài của mình, mới là chủ thể thật sự của lịch sử.

“Vì vậy, hơn cả một thứ nghệ thuật khác biệt, nghệ thuật của Lê Hữu Hiếu là một vũ trụ khác: một vũ trụ được xây dựng trên những quy luật khác với các quy luật mà chúng ta quen nhận là của mình; một vũ trụ trong đó nghệ thuật bộc lộ toàn bộ hương sắc của nó” – nhà phê bình Vittorio Sgarbi nhận xét.

Triển lãm thu hút đông đảo người xem.

Triển lãm thu hút đông đảo người xem.

Nằm ở vị trí trung tâm của Triển lãm Venice Biennale, những tác phẩm của Lê Hữu Hiếu đã chứng tỏ sức hút mạnh mẽ đối với công chúng tại Italia, khi đông đảo người xem vẫn đến xếp hàng hằng ngày để vào tham quan, mặc dù triển lãm hạn chế số lượng người vào. Họa sĩ cho biết, những ngày cuối tuần, có khoảng từ 250-300 khách tham quan, còn ngày trong tuần thì dao động khoảng trên dưới 100 người. Vào ngày 22/11 tới, Venice Biennale lần thứ 61-năm 2026 chính thức khép lại, ghi dấu lần đầu tiên mỹ thuật Việt Nam chính thức hiện diện tại đây.

“Tằm” của Lê Hữu Hiếu lại một lần nữa chứng minh rằng, nếu biết cách tìm tòi, khai thác nghệ thuật từ văn hóa truyền thống, sẽ luôn chạm được đến tình cảm của người yêu nghệ thuật, vượt qua mọi ranh giới của ngôn ngữ, lịch sử và văn hóa.

TUYẾT LOAN

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/hoa-si-viet-mang-tam-va-to-viet-nam-sang-trung-bay-tai-trien-lam-lau-doi-nhat-cua-italia-post1003948.html