Hóa thạch Denisovan hé lộ cuộc sống bí ẩn của họ hàng loài người

Denisovan là nhóm người tiền sử bí ẩn từng sống ở nhiều khu vực châu Á nhưng đã biến mất từ lâu. Các nhà khảo cổ khai quật hang Bianfu, nằm giữa vùng núi thuộc tỉnh Vân Nam, đã tìm thấy 4 chiếc răng, một phần xương cánh tay và 2 mảnh sọ của người Denisovan. Cùng với 7 hóa thạch người, địa điểm này còn chứa các công cụ bằng đá, công cụ bằng xương, phấn hoa hóa thạch và nhiều hài cốt động vật.

Một mảnh xương sọ được khai quật từ hang Bianfu ở tây nam Trung Quốc. (Ảnh: CNN)

Hai nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature cho thấy những phát hiện này đang mở ra một góc nhìn hiếm có về cuộc sống của Denisovan cách đây khoảng 167.000 đến 134.000 năm, khi khu vực Vân Nam vẫn là một vùng rừng núi giàu tài nguyên.

"Đây là địa điểm đầu tiên ở miền nam Trung Quốc cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa hóa thạch Denisovan và một hệ thống di tích văn hóa phong phú", Hao Li, giáo sư nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu cao nguyên Tây Tạng thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc cho biết.

Theo ông, sự kết hợp này đặc biệt quan trọng bởi trước đây các nhà khoa học thường chỉ tìm thấy những mảnh hóa thạch Denisovan riêng lẻ, khiến việc tìm hiểu họ sống như thế nào trở nên rất khó khăn.

Một nhóm người bí ẩn trong lịch sử tiến hóa

Denisovan được các nhà khoa học xác định lần đầu vào năm 2010, sau khi phân tích ADN cổ đại lấy từ một mẩu xương ngón tay nhỏ được tìm thấy trong hang Denisova ở Siberia.

Đây là một phát hiện đặc biệt, bởi Denisovan là nhóm người tiền sử đầu tiên được xác định chủ yếu dựa trên bằng chứng ADN, thay vì hình thái hóa thạch.

Tuy nhiên, việc dựng lại cuộc sống của Denisovan vẫn rất khó khăn. Tại hang Denisova, Denisovan từng sống cùng khu vực với người Neanderthal và Homo sapiens, khiến việc xác định chính xác công cụ hay di tích nào thuộc về họ trở nên phức tạp.

Các bằng chứng cho thấy Denisovan có thể đã sử dụng hang động này trong một khoảng thời gian dài, tạo ra một chuỗi dấu tích tương đối rõ ràng. Nhờ các hóa thạch nằm cùng công cụ và hài cốt động vật trong những lớp trầm tích xác định được niên đại, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu kỹ hơn về cách nhóm người này sinh sống.

Đây cũng là địa điểm thứ 3 được xác định chắc chắn là nơi Denisovan từng cư trú, sau hang Denisova ở Siberia và một địa điểm trên cao nguyên Tây Tạng. Phát hiện này cho thấy Denisovan có khả năng thích nghi với nhiều môi trường khác nhau, từ vùng Siberia lạnh giá đến cao nguyên Tây Tạng và những khu vực cận nhiệt đới như Vân Nam.

Không tìm thấy ADN nhưng vẫn nhận diện được Denisovan

Để tìm hiểu nguồn gốc của các hóa thạch, nhóm nghiên cứu đã kiểm tra khoảng 60.000 mảnh xương được khai quật tại hang Bianfu.

Răng của người Denisovan có những rãnh và gờ đặc trưng riêng của loài này. (Ảnh: CNN)

Khoảng 20 mảnh có những đặc điểm khiến các nhà khoa học nghi ngờ chúng có nguồn gốc từ người tiền sử. Các phân tích sau đó cho thấy ADN cổ đại không còn được bảo tồn trong những mẫu này.

Điều này không quá bất ngờ. ADN dễ phân hủy theo thời gian, trong khi các hóa thạch tại đây đã có tuổi đời hơn 100.000 năm. Khí hậu tương đối ấm ở Vân Nam cũng khiến ADN khó tồn tại lâu dài.

Thay vào đó, các nhà nghiên cứu tìm kiếm dấu vết protein trong hóa thạch. Phân tích các biến thể axit amin, những thành phần cấu tạo nên protein, cho thấy 3 mảnh xương và 2 chiếc răng có nguồn gốc từ Denisovan. 2 chiếc răng khác quá mỏng để lấy mẫu trong phòng thí nghiệm nhưng vẫn được xác định là của Denisovan dựa trên hình thái và so sánh với những mẫu răng đã biết.

Những phát hiện này nâng tổng số hóa thạch Denisovan được biết đến lên hơn 20 mẫu.

Đáng chú ý, một trong các hóa thạch mới là phần xương cánh tay Denisovan đầu tiên được biết đến. Ryan McRae, nhà cổ nhân học tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian (Mỹ), người không tham gia nghiên cứu, cho biết phần xương quay này tương đối ngắn và có một số điểm tương đồng với xương của người Neanderthal.

Cấu trúc tại vị trí bám của cơ nhị đầu cũng cho thấy khả năng vận động hiệu quả của khuỷu tay. Dù vậy, mẫu xương còn quá ít để các nhà khoa học có thể đưa ra kết luận đầy đủ về hình dáng cơ thể của Denisovan.

Những thợ săn trong rừng Vân Nam

Một trong những giá trị lớn nhất của hang Bianfu là các dấu tích cho phép tái hiện phần nào cuộc sống thường ngày của Denisovan. Các dấu vết trên xương động vật cùng những công cụ được tìm thấy cho thấy cư dân nơi đây biết chế tác công cụ từ cả đá và xương.

Họ săn những loài động vật lớn sống trong môi trường rừng, bao gồm trâu nước, bò tót, hươu đỏ và hươu sao. Một số xương còn cho thấy con người đã lấy tủy bên trong để làm thức ăn.

Các công cụ đá tại Bianfu không được xem là đặc biệt tinh xảo. Hao Li mô tả chúng là một dạng “công nghệ mang tính ứng dụng”, trong đó người sử dụng không dành quá nhiều thời gian để chế tác.

Điều này không đồng nghĩa với việc công nghệ của Denisovan đơn giản. Theo Li, đó có thể là một hình thức thích nghi linh hoạt, phù hợp với nhu cầu sinh tồn trong môi trường mà họ sinh sống.

Nhóm nghiên cứu cho rằng Denisovan có thể là nhóm người duy nhất cư trú tại hang trong giai đoạn được nghiên cứu. Tuy nhiên, họ vẫn cần thêm bằng chứng để xác nhận giả thuyết này.

Các nhà khoa học dự định phân tích những lớp trầm tích sâu hơn để tìm ADN của người tiền sử. Nếu tìm thấy vật liệu di truyền phù hợp, họ có thể xác định rõ hơn ai từng sống tại Bianfu.

Phát hiện ở Vân Nam không chỉ mở rộng phạm vi địa lý được biết đến của Denisovan mà còn bổ sung những mảnh ghép quan trọng cho bức tranh về nhóm người này.

Cho đến gần đây, các nhà khoa học gần như không biết Denisovan trông như thế nào vì phần lớn hóa thạch được tìm thấy chỉ là những mảnh xương rất nhỏ.

Năm 2025, một nghiên cứu đã liên kết ADN với hộp sọ nổi tiếng được gọi là “Người Rồng”, được phát hiện dưới đáy một giếng ở thành phố Cáp Nhĩ Tân, đông bắc Trung Quốc. Phát hiện này cung cấp thêm dữ liệu về hình thái của Denisovan và dẫn tới đề xuất tên khoa học Homo longi.

Dù vậy, những câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ: Denisovan có ngoại hình chính xác ra sao, họ tổ chức cuộc sống như thế nào, mối quan hệ giữa họ với Neanderthal và Homo sapiens diễn ra ra sao và cuối cùng điều gì khiến họ biến mất.