Hoàn thiện chính sách thúc đẩy nông nghiệp xanh

Canh tác lúa phát thải thấp không làm giảm năng suất, mà ngược lại còn nâng cao hiệu quả kinh tế nếu được áp dụng đúng quy trình. Ảnh: Duy Khương – TTXVN

Từ những mô hình tận dụng phụ phẩm, tiết giảm chi phí trong sản xuất đến yêu cầu xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết tiêu thụ ổn định, phát triển nông nghiệp xanh đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị. Đây cũng là cơ sở để hoàn thiện chính sách, thúc đẩy chuyển đổi theo hướng tuần hoàn, giảm phát thải và nâng cao giá trị nông sản.

Tại Hợp tác xã Toản Xuân, tỉnh Ninh Bình, rơm rạ được thu gom, xử lý làm phân hữu cơ; trấu được ép viên làm nhiên liệu sấy thay thế than đá, một phần sử dụng làm đệm lót sinh học trong chăn nuôi. Phân bò sau chăn nuôi tiếp tục được thu hồi, xử lý để sản xuất phân hữu cơ phục vụ vùng nguyên liệu. Các phụ phẩm vốn có nguy cơ trở thành chất thải nay được đưa trở lại chu trình sản xuất, góp phần tiết kiệm tài nguyên và giảm chi phí.

Ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Hợp tác xã Toản Xuân cho biết, việc thay thế than bằng trấu ép viên giúp chi phí sấy giảm từ khoảng 80.000 đồng xuống còn 50.000 đồng/tấn lúa. Trong canh tác, tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ giúp giảm khoảng 50.000 đồng chi phí mỗi sào (360m2); tại những diện tích áp dụng quy trình phù hợp, số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm xuống còn khoảng một lần mỗi vụ.

Năm 2026, hợp tác xã tiếp tục xây dựng vùng lúa hữu cơ sinh thái tập trung tại khu vực bãi bồi xã Giao Minh, tỉnh Ninh Bình, hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn USDA Organic. Tuy nhiên, theo ông Toản, để mở rộng những mô hình tương tự, cần có chính sách hỗ trợ xây dựng vùng nguyên liệu sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn; khuyến khích thu gom và tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp; hỗ trợ tiếp cận chứng nhận quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế liên kết ổn định giữa doanh nghiệp và nông dân.

Từ thực tiễn này, vấn đề đặt ra không chỉ là khuyến khích từng hợp tác xã thay đổi phương thức sản xuất, mà cần hình thành hệ thống chính sách giúp các mô hình có thể phát triển ở quy mô lớn, duy trì hiệu quả kinh tế và đáp ứng yêu cầu môi trường.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Thu, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam, cả nước đã phê duyệt hàng nghìn dự án, kế hoạch liên kết chuỗi giá trị nông sản, thu hút khoảng 1.300 doanh nghiệp, trên 2.400 hợp tác xã, trên 500 tổ hợp tác và hơn 211.000 hộ nông dân tham gia. Dù vậy, liên kết sản xuất chưa đồng nghĩa với chuỗi giá trị xanh. Nhiều hợp đồng vẫn mang tính mua đứt, bán đoạn, thiếu ràng buộc về trách nhiệm sinh thái và dễ bị phá vỡ khi giá thị trường biến động.

Điều này cho thấy chính sách cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ các hoạt động sản xuất riêng lẻ sang thúc đẩy liên kết toàn chuỗi, trong đó doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng tham gia xây dựng vùng nguyên liệu, thống nhất quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và trách nhiệm môi trường. Cơ chế liên kết cần tạo được đầu ra ổn định, đồng thời phân chia hợp lý chi phí và lợi ích để người sản xuất có động lực duy trì các thực hành xanh.

Một vấn đề khác là hoàn thiện cơ chế tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cần chuyển từ xử lý chất thải sang quản trị tài nguyên tuần hoàn, xây dựng bản đồ phụ phẩm, tiêu chuẩn hóa nguyên liệu thứ cấp, phát triển hạ tầng thu gom, sơ chế, bảo quản và logistics. Cùng với đó, cần thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến phụ phẩm thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, vật liệu sinh học, năng lượng và các sản phẩm có giá trị cao.

Đây là khâu quan trọng để đưa tuần hoàn vượt ra khỏi phạm vi một hợp tác xã hoặc trang trại. Khi có hệ thống thu gom, công nghệ xử lý và thị trường tiêu thụ, phụ phẩm mới có thể trở thành nguồn nguyên liệu ổn định cho các ngành sản xuất khác. Chính sách hỗ trợ cần gắn với nhu cầu thực tế của từng vùng, từng ngành hàng, tạo điều kiện để hợp tác xã và doanh nghiệp cùng đầu tư, khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên sẵn có.

Ông Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam cho rằng, chuyển đổi nông nghiệp bền vững cần thực hiện theo lộ trình, bắt đầu từ tận dụng phụ phẩm để tiết kiệm chi phí, tiến tới thay đổi phương thức canh tác theo hướng sinh thái và từng bước chuẩn hóa sản xuất hữu cơ. Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu chính sách phải hỗ trợ phù hợp từng giai đoạn, từ hướng dẫn kỹ thuật, phục hồi đất đến chứng nhận và kết nối thị trường, tránh tạo áp lực chi phí quá lớn cho người sản xuất ngay từ đầu.

Sử dụng lá khô để làm phân hữu cơ. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Theo ông Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, giảm phát thải cần trở thành một nội dung của quản trị sản xuất. Muốn vậy, cần xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra phù hợp với từng ngành hàng, chuẩn hóa dữ liệu và phương pháp tính, bảo đảm minh bạch, tránh tính trùng và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia.

Đáng chú ý, chính sách không nên chỉ dừng ở hỗ trợ kỹ thuật hoặc yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn, mà cần tạo cơ chế để người sản xuất được hưởng lợi từ kết quả môi trường. Bên cạnh tín chỉ carbon, cần nghiên cứu cơ chế chi trả cho những kết quả có thể đo lường như tiết kiệm nước, giảm phát thải mê tan, phục hồi đất và bảo tồn đa dạng sinh học. Khi nông dân trực tiếp thực hiện các biện pháp giảm phát thải nhưng không nhận được giá trị tương xứng, động lực chuyển đổi lâu dài sẽ khó bảo đảm.

Giai đoạn 2026-2030, trọng tâm chính sách cần kết nối thể chế, công nghệ, dữ liệu, tiêu chuẩn, tài chính và thị trường thành một hệ thống đồng bộ; phát triển vùng sản xuất gắn với hợp tác xã, doanh nghiệp tiêu thụ và dịch vụ kỹ thuật; đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, đào tạo và cơ giới hóa cho người sản xuất. Hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức giảm phát thải, giá trị gia tăng và thu nhập của nông dân cần trở thành những thước đo quan trọng của quá trình chuyển đổi.

Nông nghiệp xanh, tuần hoàn bắt đầu từ những thay đổi cụ thể trong cách sử dụng tài nguyên và tổ chức sản xuất. Để những thay đổi ấy trở thành xu hướng rộng khắp, chính sách cần giải quyết đồng thời bài toán đầu tư, liên kết chuỗi, tiêu chuẩn thị trường và phân chia lợi ích, qua đó biến hiệu quả môi trường thành giá trị kinh tế thiết thực cho người sản xuất.