Hoàn thiện cơ chế bảo hộ, khai thác giá trị tài sản trí tuệ nhân tạo

Sáng 3/11, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Nhân chuyến thăm chính thức Việt Nam, Chủ tịch Quốc hội Lào Sonexay Siphandone và Đoàn đại biểu cấp cao Quốc hội Lào đã dự khán phiên họp toàn thể của Quốc hội.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhiệt liệt chào mừng và chúc chuyến thăm của Chủ tịch Quốc hội Lào cùng Đoàn đại biểu cấp cao Lào thành công tốt đẹp; chúc quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện và gắn kết chiến lược Việt Nam - Lào, quan hệ giữa Quốc hội hai nước mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững.

Chủ tịch Quốc hội Lào Sonexay Siphandone và Đoàn đại biểu cấp cao Lào dự khán phiên họp toàn thể tại hội trường, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Quang Khánh

Chủ tịch Quốc hội Lào Sonexay Siphandone và Đoàn đại biểu cấp cao Lào dự khán phiên họp toàn thể tại hội trường, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Quang Khánh

Chủ tịch Quốc hội Lào Sonexay Siphandone và Đoàn đại biểu cấp cao Lào dự khán phiên họp toàn thể tại hội trường, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Quang Khánh

Cắt giảm thủ tục phải thực chất, bảo đảm quyền lợi các bên

Tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ nhằm tháo gỡ vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, ĐBQH Vũ Minh Đạo (Lai Châu) cũng nhấn mạnh, cắt giảm thủ tục phải đi đôi với giảm thời gian và chi phí thực hiện.

ĐBQH Vũ Minh Đạo (Lai Châu) phát biểu. Ảnh Hồ Long

Trên tinh thần này, đại biểu đề nghị làm rõ lợi ích thực tế của từng nội dung trong số 18 thủ tục hành chính và 5 điều kiện đầu tư kinh doanh được cắt giảm tại dự thảo Luật.

Trong đó, đối với việc thay đổi thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng bằng thủ tục sửa đổi văn bằng bảo hộ quy định tại Điều 97, cần xác định cụ thể giảm được những giấy tờ nào, thời gian bao lâu và chi phí bao nhiêu.

Đồng thời, dự thảo Luật cần quy định nguyên tắc không yêu cầu cung cấp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu mà cơ quan giải quyết có thể khai thác; công khai thời hạn xử lý, tiến độ và trách nhiệm giải quyết hồ sơ.

Tại Điều 175 cần chỉnh lý quy định về tiếp nhận đơn theo hướng chỉ kiểm tra tính đầy đủ của tài liệu, tránh cách diễn đạt có thể dẫn đến việc đặt thêm điều kiện ngay từ khâu tiếp nhận.

Về bảo đảm chất lượng và tính độc lập của hoạt động giám định sở hữu trí tuệ, đại biểu nhận thấy Điều 201 của dự thảo Luật điều chỉnh cả giám định quyền tác giả và quyền liên quan, tác động trực tiếp đến người sáng tạo và doanh nghiệp văn hóa. Vì vậy, cần quy định rõ nguyên tắc khách quan, trung thực và trách nhiệm đối với kết luận giám định.

Theo đại biểu, khi chuyển sang cơ chế thông báo hoạt động, dự thảo Luật cần cụ thể hóa các biện pháp bảo đảm chất lượng. Trong đó, cần bổ sung nguyên tắc kiểm soát xung đột lợi ích, nghĩa vụ từ chối giám định khi không bảo đảm tính độc lập, khách quan, nhất là trường hợp người giám định đang đại diện cho một bên trong chính vụ việc đó.

“Kết luận giám định phải thể hiện rõ căn cứ, phương pháp và dữ liệu sử dụng, có cơ chế kiểm chứng, giám định lại và trách nhiệm bồi thường theo quy định khi kết luận sai gây thiệt hại. Phạm vi giao Chính phủ quy định chi tiết cần rõ ràng, tránh tái lập điều kiện kinh doanh dưới hình thức khác”, đại biểu nhấn mạnh.

Một vấn đề khác được đại biểu Vũ Minh Đạo quan tâm là quyền và nghĩa vụ của các bên trong thời gian chờ ghi nhận chuyển nhượng. Điều 138 của dự thảo Luật đã phân biệt thời điểm hợp đồng có hiệu lực giữa các bên với thời điểm chuyển nhượng được cơ quan nhà nước ghi nhận, nhưng cần làm rõ hệ quả pháp lý trong khoảng thời gian này.

Đại biểu đặt vấn đề: Khi bên nhận chuyển nhượng đã thanh toán nhưng việc chuyển nhượng chưa được ghi nhận, ai có quyền yêu cầu xử lý vi phạm? Nếu một quyền được chuyển nhượng cho nhiều người hoặc yêu cầu ghi nhận bị từ chối thì giải quyết thế nào?

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong dự thảo luật các nguyên tắc xử lý những tình huống này; đồng thời quy định cụ thể thời hạn ghi nhận và trách nhiệm cập nhật tình trạng pháp lý của văn bằng, bảo đảm an toàn cho giao dịch.

ĐBQH Nguyễn Lân Hiếu (Hà Nội) phát biểu. Ảnh Hồ Long

Từ góc nhìn lĩnh vực y tế, ĐBQH Nguyễn Lân Hiếu (Hà Nội) đề cập đến tình trạng kéo dài thời gian bảo hộ sáng chế thuốc thông qua việc thay đổi dạng muối, dạng bào chế hoặc liều dùng để xin cấp bằng sáng chế mới, qua đó ngăn cản thuốc generic - loại thuốc có giá thành rẻ hơn, tạo thêm cơ hội tiếp cận điều trị cho người bệnh.

Đại biểu cho biết, thời hạn bảo hộ sáng chế thuốc trên thế giới thường là 20 năm. Tuy nhiên, việc thay đổi một số đặc tính của thuốc để xin cấp bằng mới có thể trở thành cách thức kéo dài sự độc quyền. Do vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ: phát hiện mới về dạng tồn tại hoặc công dụng mới của thuốc không được coi là có tính sáng tạo nếu không làm tăng đáng kể hiệu quả điều trị.

Đồng thời, cần cho phép doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, thử nghiệm và nộp hồ sơ đăng ký thuốc generic ngay trong thời gian bằng sáng chế gốc còn hiệu lực, để khi hết thời hạn bảo hộ có thể đưa thuốc ra thị trường ngay. Nếu không, việc tiếp cận thuốc có thể bị chậm thêm từ 2 - 3 năm.

Làm rõ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng AI

Một nội dung nhận được sự quan tâm của các ĐBQH là quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Khoản 5 Điều 6 của Luật Sở hữu trí tuệ quy định cơ sở pháp lý về việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng được tạo ra có sử dụng trí tuệ nhân tạo và giao Chính phủ quy định chi tiết. Tuy nhiên, ĐBQH Nguyễn Trung Kiên (TP. Đồng Nai) cho rằng, trước sự phát triển nhanh chóng của AI, cần làm rõ hơn các nguyên tắc cơ bản ngay trong lần sửa đổi, bổ sung này, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và ổn định.

ĐBQH Nguyễn Trung Kiên (TP. Đồng Nai). Ảnh: Hồ Long

Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung, hoàn thiện khoản 5 Điều 6 theo hướng xác định rõ nền tảng trí tuệ nhân tạo không phải là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ; sản phẩm do người sử dụng AI tạo ra được bảo hộ tương ứng với mức độ đóng góp sáng tạo của cá nhân đó.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy định về giới hạn quyền sở hữu trí tuệ tại Điều 7, làm rõ điều kiện sử dụng tác phẩm, dữ liệu được bảo hộ để phát triển và vận hành nền tảng AI, bảo đảm cân bằng giữa quyền lợi của chủ thể sáng tạo với nhu cầu nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Đại biểu lưu ý, cần phân biệt việc sử dụng dữ liệu hợp pháp để nghiên cứu, phát triển, huấn luyện AI với hành vi sao chép, khai thác thương mại trái phép tác phẩm được bảo hộ. Không nên để AI trở thành công cụ hợp pháp hóa hành vi xâm phạm bản quyền.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Lâm Hiển

Bên cạnh vấn đề bảo hộ, đại biểu Nguyễn Trung Kiên cũng nhấn mạnh yêu cầu khai thác giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ, đưa nguồn lực này thực sự đóng góp vào phát triển kinh tế. Quy định của Luật Sở hữu trí tuệ cần bảo đảm thống nhất với các luật liên quan, trong đó có dự thảo Luật Đấu giá về khả năng đấu giá, góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học có sáng chế, giải pháp hữu ích, phần mềm, công nghệ và các tài sản trí tuệ có giá trị, nhưng khả năng thương mại hóa còn hạn chế.

Theo đại biểu, Điều 138 quy định về chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và Điều 141 quy định về chuyển quyền sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp là những cơ sở pháp lý quan trọng để khai thác tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thương mại hóa, nhất là việc định giá, góp vốn, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm và chuyển giao kết quả nghiên cứu.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ trong nhóm quy định về chuyển giao quyền, theo hướng Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân xác định giá trị, góp vốn, chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng và khai thác thương mại hợp pháp tài sản trí tuệ.

Đồng thời, cần thúc đẩy phát triển thị trường giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, cơ sở dữ liệu phục vụ định giá và các dịch vụ hỗ trợ thương mại hóa tài sản trí tuệ. Có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học đưa kết quả nghiên cứu, sáng chế vào sản xuất, kinh doanh; bảo đảm phân chia lợi ích hợp lý giữa tổ chức đầu tư, đơn vị chủ trì và người trực tiếp sáng tạo.

Đối với lĩnh vực y tế, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cho biết, AI đang hỗ trợ đáng kể cho bác sĩ trong đọc, chẩn đoán hình ảnh, kê đơn thuốc và phát hiện sai sót y khoa. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phải giữ nguyên tắc AI không phải là tác giả; kết quả chẩn đoán có sự hỗ trợ của AI phải thuộc trách nhiệm của con người chịu trách nhiệm lâm sàng. Đồng thời, cần quy định rõ sản phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ nếu không có sự can thiệp sáng tạo của con người.