Hoàn thiện cơ chế bảo tồn và phát triển dược liệu

Nhiều gia đình ở Lào Cai trồng Atiso cho thu nhập cao và ổn định.

Không có giải pháp căn cơ sẽ mất lợi thế

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú của thế giới, với hơn 5.000 loài cây thuốc đã được ghi nhận, trong đó nhiều loài có giá trị cao về dược học. Không chỉ đa dạng về số lượng, nhiều loài còn mang giá trị đặc hữu, quý hiếm, có tiềm năng lớn trong điều trị và phát triển công nghiệp dược.

Tuy nhiên, nghịch lý đang đặt ra là chính nguồn tài nguyên quý giá này lại đang bị suy giảm nhanh chóng. Trong đó nhiều loài dược liệu đứng trước nguy cơ cạn kiệt; thậm chí mất vĩnh viễn. Nguyên nhân chính là do tình trạng khai thác tự phát, thiếu kiểm soát, cùng với tác động của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa, chuyển đổi mục đích sử dụng đất…

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà (ngoài cùng bên phải) làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu dược liệu Bắc Trung Bộ - Viện Dược liệu.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu (Viện Dược liệu, Bộ Y tế), nếu không có giải pháp căn cơ, Việt Nam có thể đánh mất chính lợi thế cạnh tranh tự nhiên của mình trong lĩnh vực y học cổ truyền. Điều đáng lo ngại hơn là việc mất đi nguồn gen không chỉ là mất đi tài nguyên sinh học, mà còn là sự mai một của tri thức y học cổ truyền, là di sản văn hóa dân tộc đã được tích lũy qua hàng nghìn năm.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng hệ thống vườn bảo tồn và Trung tâm Giống dược liệu quốc gia (Viện Dược liệu) được xác định là giải pháp tổng thể, mang tính nền tảng. Đây không chỉ là nơi lưu giữ, phục hồi nguồn gen quý mà còn là “đầu mối” cung cấp giống đạt chuẩn, phục vụ nghiên cứu và sản xuất.

Một trong những điểm mới trong định hướng phát triển của Trung tâm Giống dược liệu quốc gia là tiếp cận theo mô hình liên kết vùng, thay vì triển khai rời rạc như trước đây. Theo đó, hệ thống bảo tồn dược liệu sẽ gồm các vườn bảo tồn khu vực phân bố theo các vùng sinh thái đặc thù như miền núi phía bắc, Tây Nguyên, Duyên hải miền trung…. Mỗi khu vực sẽ tập trung bảo tồn các loài dược liệu đặc hữu phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng.

“Việc hình thành mạng lưới bảo tồn, nhân giống thống nhất trên toàn quốc không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn mở ra khả năng thương mại hóa dược liệu theo chuỗi giá trị khép kín, từ giống, trồng trọt, chế biến đến tiêu thụ”, PGS. TS Phạm Thanh Huyền khẳng định.

Các nhà khoa học Trung tâm Giống dược liệu quốc gia nghiên cứu về công tác chọn tạo giống dược liệu trên thực địa.

Ở cấp trung ương, Trung tâm Giống dược liệu quốc gia sẽ đóng vai trò hạt nhân, đảm nhiệm các nhiệm vụ then chốt như: nghiên cứu, chọn tạo và nhân giống dược liệu chất lượng cao; Xây dựng ngân hàng gene dược liệu quốc gia, chuẩn hóa quy trình trồng trọt, thu hái, chế biến theo tiêu chuẩn quốc tế; chuyển giao công nghệ và cung cấp giống cho các địa phương, doanh nghiệp.

Đặc biệt, việc áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO (thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu của Tổ chức Y tế thế giới) sẽ là yêu cầu bắt buộc nhằm nâng cao chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc của dược liệu Việt Nam. Song song đó, công nghệ sinh học, công nghệ gen và hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử sẽ được đẩy mạnh ứng dụng nhằm bảo đảm chất lượng giống và dược liệu đầu ra.

Đây là bước chuyển quan trọng, giúp ngành dược liệu thoát khỏi phương thức sản xuất truyền thống, manh mún, tiến tới hiện đại hóa và hội nhập thế giới.

Khơi thông nguồn lực cho phát triển dược liệu

Dù định hướng đã rõ, song thực tiễn triển khai công tác bảo tồn và phát triển dược liệu vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Trước hết, sự thiếu đồng bộ về cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Ở nhiều nơi, việc quản lý tài nguyên dược liệu còn chồng chéo, thiếu thống nhất; chưa có cơ chế rõ ràng về bảo vệ nguồn gen cũng như chia sẻ lợi ích khi khai thác và phát triển. Bên cạnh đó, hành lang pháp lý cho lĩnh vực này vẫn còn khoảng trống. Việc xây dựng ngân hàng gen, bảo tồn nguồn giống hay khai thác tri thức bản địa chưa được luật hóa đầy đủ, khiến quá trình triển khai gặp nhiều vướng mắc.

Cây Ích mẫu đang chọn tạo giống và xây dựng quy trình trồng giống ưu tú tại Trung tâm Nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội.

Một thách thức không nhỏ khác là nguồn lực đầu tư. Bảo tồn và phát triển giống dược liệu là lĩnh vực đòi hỏi chi phí lớn, thời gian dài, cần đội ngũ nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, nguồn vốn dành cho nghiên cứu và phát triển còn hạn chế, chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu thực tiễn.

Đáng chú ý, mối liên kết giữa “bốn nhà” (Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân) vẫn còn lỏng lẻo. Nhiều mô hình trồng dược liệu chưa bền vững do thiếu đầu ra ổn định, thiếu sự tham gia của doanh nghiệp trong khâu chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Từ thực tiễn này, yêu cầu cấp bách đặt ra là phải hoàn thiện thể chế quản lý tài nguyên dược liệu theo hướng coi đây là chiến lược cấp quốc gia. Khi được đặt đúng tầm trong hệ thống chính sách, lĩnh vực dược liệu mới có thể thu hút nguồn lực và phát triển bền vững.

Tiến sĩ, Dược sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Dược liệu (Bộ Y tế) nhận định: Trong bối cảnh toàn cầu hóa y học cổ truyền Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Lợi thế của dược liệu Việt Nam là sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, để tham gia rộng và sâu hơn vào thị trường quốc tế, những giá trị này cần được nghiên cứu chuẩn hóa thành các sản phẩm có tiêu chuẩn, có chứng minh bằng khoa học. Điều này đòi hỏi đẩy mạnh nghiên cứu hoạt chất, xây dựng hồ sơ khoa học cho từng loại dược liệu; đồng thời chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ trồng trọt, thu hái đến chế biến.

Hiện nay, đang có sự tăng cường phối hợp giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp nhằm xây dựng chuỗi giá trị dược liệu khép kín. Trong đó, giống dược liệu chất lượng cao được xem là “mắt xích đầu tiên” quyết định chất lượng toàn chuỗi. Việc kết hợp giữa giá trị truyền thống và công nghệ hiện đại không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng của dược liệu, mà còn góp phần định vị thương hiệu y học cổ truyền Việt Nam trên bản đồ thế giới.

“Bảo tồn và phát triển dược liệu không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế hay các viện nghiên cứu, mà cần có sự chung tay của chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân”, Tiến sĩ, Dược sĩ Trần Minh Ngọc chia sẻ.

Đánh giá mức độ sinh trưởng của cây Thìa canh tại Công ty TNHH nuôi trồng sản xuất và chế biến dược liệu Đông Bắc (Quảng Ninh).

Ở nhiều vùng miền, nhất là vùng sâu, vùng xa, dược liệu không chỉ là tài nguyên mà còn là sinh kế của người dân. Nếu được tổ chức sản xuất bài bản, gắn với thị trường, cây dược liệu hoàn toàn có thể trở thành cây xóa đói giảm nghèo, thậm chí là cây làm giàu, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Do đó, cần xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực dược liệu; hỗ trợ người dân tiếp cận kỹ thuật, giống chất lượng cao; đồng thời phát triển các mô hình liên kết sản xuất tiêu thụ sản phẩm bền vững.

Ở góc độ rộng hơn, bảo tồn và phát triển dược liệu không chỉ là câu chuyện kinh tế hay khoa học mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa dân tộc. Mỗi loài cây không chỉ mang giá trị chữa bệnh, mà còn chứa đựng tri thức bản địa, kinh nghiệm dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy việc xây dựng hệ thống bảo tồn và Trung tâm giống dược liệu quốc gia không chỉ nhằm mục tiêu phát triển ngành, mà còn là hành động thiết thực để bảo vệ “kho tàng sống” của y học cổ truyền Việt Nam.

Quang Phúc