Hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo động lực phát triển công nghiệp - năng lượng quốc gia
Chuyển từ phát triển các dự án năng lượng riêng lẻ sang mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp được kỳ vọng tạo sức cộng hưởng, nâng cao hiệu quả đầu tư và mở rộng không gian phát triển.
Để mô hình này trở thành động lực tăng trưởng mới, cần tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, quy hoạch, huy động nguồn lực và phát huy vai trò doanh nghiệp nòng cốt.

Toàn cảnh tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”. Ảnh: Minh Phúc
Tích hợp chuỗi giá trị, tạo sức cộng hưởng
Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gắn với chuyển dịch xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đặt ra bài toán phát triển những mô hình có khả năng kết nối nguồn lực, hạ tầng và các ngành sản xuất.
Thay vì triển khai các dự án đơn lẻ, mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng hướng tới không gian phát triển tích hợp, nơi năng lượng, công nghiệp chế biến, chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, logistics và cảng biển cùng vận hành trong một chuỗi giá trị.
Tại tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”, nhiều ý kiến nhận định, lợi thế của mô hình này không chỉ nằm ở quy mô đầu tư, mà quan trọng hơn là khả năng kết nối các nguồn lực đang phân tán, khai thác hiệu quả hạ tầng hiện có và tạo giá trị gia tăng từ sự liên kết giữa các lĩnh vực.
TS Dư Văn Toán, Viện Khoa học môi trường, biển và hải đảo cho rằng, trung tâm công nghiệp - năng lượng cần được nhìn nhận như một không gian tích hợp, kết nối các nguồn điện gió trên bờ, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời với các khu sản xuất công nghiệp, cơ sở chế tạo thiết bị, cảng biển và hạ tầng dùng chung.
Khi doanh nghiệp cùng hoạt động trong một hệ sinh thái liên kết, việc dùng chung hạ tầng, tận dụng nhiệt thải, tái sử dụng nước có thể góp phần giảm chi phí vận hành; đồng thời mở ra dư địa phát triển công nghiệp hỗ trợ như sản xuất thép, kết cấu móng, cáp điện, pin lưu trữ và dịch vụ bảo trì công trình năng lượng.
Kinh nghiệm quốc tế tại cảng Esbjerg (Đan Mạch) và các tổ hợp ven biển của Trung Quốc cho thấy, khi trung tâm năng lượng tái tạo gắn kết chặt chẽ với lợi thế cảng biển, chuỗi cung ứng từ sản xuất thiết bị, chế tạo, lắp đặt đến vận hành điện gió ngoài khơi sẽ được hình thành đồng bộ.
Theo TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, khi nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiều năm liên tiếp, nguồn cung năng lượng phải được bảo đảm ổn định, liên tục, đồng thời các ngành công nghiệp cần tạo thêm giá trị đóng góp cho tăng trưởng. Do đó, chuyển sang mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp là hướng phát triển cần thiết.
Mỗi trung tâm cần được kiến tạo dựa trên thế mạnh đặc thù về địa lý, cảng biển và hậu cần: Dung Quất với hạt nhân lọc hóa dầu; Vũng Tàu với cơ khí, dịch vụ kỹ thuật dầu khí và cảng biển; Cà Mau với chuỗi khí - điện - đạm; Hà Tĩnh, Thanh Hóa với lợi thế công nghiệp gắn liền hạ tầng cảng biển.

TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam trao đổi về định hướng hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia. Ảnh: Minh Phúc
Phát huy nền tảng hiện hữu từ nội lực doanh nghiệp
Một lợi thế để hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng là hệ thống cơ sở vật chất, công trình và chuỗi hoạt động năng lượng Petrovietnam đã đầu tư qua nhiều năm tại nhiều địa bàn, từ khai thác dầu khí, khí, điện, LNG đến lọc hóa dầu và dịch vụ kỹ thuật. Việc kết nối, khai thác hiệu quả các công trình hiện hữu vào không gian phát triển chung sẽ giúp giảm chi phí đầu tư mới, tối ưu hóa sử dụng tài sản và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Dung Quất là một ví dụ về khả năng mở rộng chuỗi giá trị từ nền tảng sẵn có. Theo ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), sau gần hai thập kỷ vận hành, Nhà máy lọc dầu Dung Quất đã sản xuất hơn 103,5 triệu tấn sản phẩm, đạt doanh thu hơn 1,8 triệu tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng 245 nghìn tỷ đồng và đáp ứng hơn 30% nhu cầu xăng dầu cả nước.
Riêng 10 tháng năm 2026, BSR sản xuất 6,81 triệu tấn, tiêu thụ 6,75 triệu tấn sản phẩm; doanh thu hợp nhất đạt 188.896 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 27.029 tỷ đồng. Nhà máy duy trì công suất bình quân khoảng 123% công suất thiết kế.
Từ hệ thống cảng, kho chứa, đường ống, điện, hơi, nước và khoảng 67ha đất sạch liền kề nhà máy, BSR định hướng phát huy vai trò hạt nhân kết nối chuỗi giá trị công nghiệp - năng lượng tại Dung Quất. Trọng tâm là Dự án nâng cấp, mở rộng Nhà máy lọc dầu Dung Quất với tổng mức đầu tư 36.397 tỷ đồng (nâng công suất lên 171.000 thùng/ngày), nghiên cứu tổ hợp hóa dầu công suất 6-7 triệu tấn/năm và phát triển các sản phẩm nhiên liệu mới như xăng E10, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), nhiên liệu hàng hải bền vững, diesel sinh học B5 và nhiên liệu tổng hợp. Theo tính toán, nhu cầu vốn của doanh nghiệp thời gian tới khoảng 16,1-20,5 tỷ USD, trong đó khoảng 14-17,5 tỷ USD cần huy động đến năm 2030.
Ở khâu dịch vụ kỹ thuật, ông Dương Quốc Huân, đại diện PTSC nhận định, công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật có vai trò kết nối các lĩnh vực trong trung tâm công nghiệp - năng lượng. Từ nền tảng năng lực của ngành dầu khí, PTSC tham gia chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi thông qua chế tạo chân đế turbine, trạm biến áp ngoài khơi, kết cấu công nghiệp và dịch vụ lắp đặt, bảo dưỡng.
Kinh nghiệm tại Malaysia, Qatar, Trung Đông và Trung Quốc cho thấy, sự gắn kết giữa thiết kế, chế tạo, lắp đặt, vận hành với logistics và hệ sinh thái nhà cung cấp có thể góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng giá trị cho doanh nghiệp trong nước.

Các kết cấu phục vụ lĩnh vực năng lượng ngoài khơi tại khu vực cảng biển. Ảnh: Petrovietnam
Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực
Nền tảng hạ tầng và năng lực doanh nghiệp đã được hình thành, song các dự án năng lượng có đặc thù quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, liên quan đến nhiều lĩnh vực và nhiều cấp quản lý. Nếu thủ tục hành chính vẫn xử lý rời rạc theo từng khâu riêng lẻ, lợi thế của mô hình tích hợp khó phát huy đầy đủ.
TS Nguyễn Quốc Thập cho rằng, yêu cầu đặt ra hiện nay là sớm đưa các cơ chế, chính sách vào thực tiễn. Đối với các dự án điện gió ngoài khơi, quá trình đầu tư còn bị chia thành nhiều khâu, từ khảo sát đến triển khai dự án, đầu tư, đấu nối và tiêu thụ điện. Theo ông, cần giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp theo hướng xuyên suốt, không chỉ dừng ở khâu khảo sát, mà gắn với mục tiêu triển khai dự án, đấu nối và đưa nguồn điện đến người sử dụng. Cách tiếp cận này sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quá trình đầu tư dài hạn.
Từ góc độ quản lý ngành, ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) đề xuất chú trọng ba nhóm giải pháp: Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình để địa phương chủ động phát triển trung tâm phù hợp quy hoạch; ban hành chính sách ưu đãi đủ sức hấp dẫn cho các dự án chiến lược dài hạn; xây dựng hệ thống dữ liệu liên kết, minh bạch giúp cơ quan quản lý giám sát hiệu quả chính sách, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng.
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (Đại học Kinh tế Quốc dân) nhấn mạnh, mô hình trung tâm tích hợp sẽ giúp giảm các liên kết phân tán, tiết kiệm chi phí phối hợp và tạo chuyển biến tích cực cho cơ cấu kinh tế. Để hiện thực hóa mô hình, cần vận hành đồng bộ và ổn định lâu dài ba nhóm chính sách. Thứ nhất, chính sách khuyến khích phát triển, trong đó bảo đảm quỹ đất phù hợp, đa dạng nguồn vốn từ ngân sách, tín dụng, khu vực tư nhân đến trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công trình, cùng ưu đãi thuế và lãi suất hợp lý. Thứ hai, chính sách thu hút, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Thứ ba, chính sách kiến tạo hệ sinh thái, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực tự chủ và tỷ lệ nội địa hóa.
Định hướng hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng được đặt trong tổng thể các chủ trương về bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển kinh tế biển và ngành dầu khí. Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20-8-2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28-7-2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh và Kết luận số 76-KL/TW ngày 24-4-2024 của Bộ Chính trị về tình hình thực hiện Nghị quyết số 41-NQ/TW về định hướng chiến lược phát triển ngành dầu khí Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035 và một số định hướng cho giai đoạn mới là những căn cứ quan trọng cho định hướng này.
Hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng không chỉ là bài toán quy hoạch, thu hút dự án, mà còn đòi hỏi đổi mới cách tổ chức không gian sản xuất và quản trị phát triển. Việc tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, phát huy vai trò doanh nghiệp nhà nước nòng cốt và tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia sẽ là những yếu tố quan trọng để mô hình này góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, tạo động lực tăng trưởng mới.
