Hoàn thiện cơ chế pháp lý thu thập chứng cứ của Luật sư trong giai đoạn điều tra: Từ thực tiễn nghề nghiệp đến yêu cầu đổi mới thể chế

Hội thảo do NGƯT. PGS. TS. Nguyễn Minh Hằng - Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp và TS. Cao Thị Ngọc Hà - Trưởng Bộ môn Kỹ năng tham gia giải quyết các vụ án hình sự, Khoa Đào tạo Luật sư đồng chủ trì.

Tham dự Hội thảo có các đại biểu: Luật sư Chu Thị Trang Vân - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đào tạo, bồi dưỡng Liên đoàn Luật sư Việt Nam; Luật sư Hoàng Minh Hiển - Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội; Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân - Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai; PGS.TS. Nguyễn Văn Huyên - Nguyên Phó giám đốc Học viện Tư pháp; TS. Lê Mai Anh - Nguyên Phó giám đốc Học viện Tư pháp; Luật sư Nguyễn Văn Chiến - Nguyên Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội, nguyên Đại biểu quốc hội khoá 14; PGS. TS. Phạm Minh Tuyên - Nguyên Giám đốc Học viện Toà án. Tham dự Hội thảo cũng có giảng viên cơ hữu và thỉnh giảng của Bộ môn ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và đại diện học viên các lớp đào tạo nghề luật sư tại tham dự trực tiếp và trực tuyến qua phần mềm Teams.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS. TS. Nguyễn Minh Hằng nhấn mạnh, chứng cứ là vấn đề trung tâm nhất trong mọi mô hình tố tụng. Mọi vấn đề của tố tụng đều được mở ra và khép lại từ vấn đề chứng cứ”. Hoạt động thu thập chứng cứ, đặc biệt là ngay từ giai đoạn điều tra, đóng vai trò nền tảng bảo đảm thực hiện quyền tranh tụng thực chất và bảo vệ quyền con người.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (hợp nhất năm 2025) đã có bước tiến quan trọng khi ghi nhận và mở rộng quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa. Tuy nhiên, giữa quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện vẫn còn khoảng cách đáng kể; luật sư còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận nguồn chứng cứ, dữ liệu điện tử, người làm chứng cũng như yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu. Trong bối cảnh tiếp tục thực hiện cải cách tư pháp, tăng cường bảo vệ quyền con người và nâng cao chất lượng tranh tụng, việc nghiên cứu một cách toàn diện hoạt động thu thập chứng cứ của luật sư ngay từ giai đoạn điều tra là yêu cầu có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Đặc biệt, những hạn chế về cơ chế bảo đảm thực hiện quyền, trình tự, thủ tục thu thập và việc tiếp cận, cung cấp chứng cứ đang đặt ra những vấn đề cần được trao đổi, nhận diện và tháo gỡ.

PGS. TS. Nguyễn Minh Hằng phát biểu

Xuất phát từ yêu cầu đó, Hội thảo khoa học “Thu thập chứng cứ của luật sư trong giai đoạn điều tra – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” được tổ chức nhằm tạo diễn đàn để các nhà khoa học, luật sư, giảng viên và các chuyên gia cùng trao đổi, chia sẻ về cơ sở lý luận, quy định pháp luật, thực trạng và những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động thu thập chứng cứ của luật sư trong giai đoạn điều tra. Từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, hoàn thiện cơ chế bảo đảm thực hiện quyền thu thập chứng cứ của luật sư trong giai đoạn điều tra, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động bào chữa, chất lượng tranh tụng và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.

Tại Hội thảo, các đại biểu đã chỉ ra nhiều điểm nghẽn lớn trong cơ chế thu thập chứng cứ của luật sư hiện nay. Trong tham luận, NCS. Kim Ngọc Tuấn ghi nhận bước tiến quan trọng của BLTTHS 2015 khi trực tiếp ghi nhận quyền thu thập, cung cấp và kiểm tra chứng cứ của luật sư. Tuy nhiên, pháp luật lại chưa quy định cụ thể trình tự, thủ tục cũng như thiếu cơ chế bắt buộc các cơ quan, tổ chức, cá nhân phối hợp cung cấp thông tin. Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Minh Tuyên nhận định vị trí pháp lý của luật sư chưa được tôn trọng đúng mức và còn thiếu các công cụ pháp lý để luật sư độc lập thu thập chứng cứ hiệu quả trong giai đoạn điều tra.

ThS. LS. Chu Mạnh Cường chỉ ra rằng luật sư vẫn gặp nhiều trở ngại như: tham gia tố tụng muộn, khó tiếp cận hồ sơ, hạn chế trong việc làm việc với người làm chứng hoặc bảo toàn chứng cứ điện tử, và một số kiến nghị chưa được cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá đầy đủ.

Đánh giá kết luận giám định và chứng cứ chuyên môn: ThS. LS. Hoàng Văn Hướng lưu ý kết luận giám định tuy có tính khoa học cao nhưng không được mặc nhiên thừa nhận. Luật sư cần kiểm tra độc lập từ thẩm quyền trưng cầu, tư cách giám định viên đến quy trình giao nhận, bảo quản mẫu vật.

ThS. Nguyễn Thị Thu Minh đề xuất bổ sung quy định riêng về thủ tục thu thập chứng cứ của người bào chữa, xác lập các yêu cầu tối thiểu đối với dữ liệu điện tử (bảo toàn dữ liệu gốc, tạo bản sao làm việc, ghi nhận chuỗi quản lý) nhằm bảo đảm tính xác thực và nguồn gốc chứng cứ.

PGS.TS Nguyễn Văn Huyên phân tích sâu 4 nhóm khó khăn thực tế: việc không nhận được sự hợp tác từ cơ quan/tổ chức; không được tham gia một số hoạt động điều tra quan trọng (như lấy lời khai bị hại, khám nghiệm tử thi); sự chậm trễ trong thủ tục thông báo người bào chữa và cản trở tiếp xúc bị can; cùng việc thiếu quy trình pháp lý để sử dụng chứng cứ do luật sư tự thu thập. Ông đề xuất sửa đổi luật để xác định rõ nghĩa vụ giao nộp thông tin của các bên, rút ngắn thời gian tiếp cận hồ sơ, quy định chế tài xử lý vi phạm cản trở hoạt động bào chữa và bổ sung thời lượng giảng dạy kỹ năng này tại Học viện Tư pháp.

TS. Chu Thị Trang Vân thông tin về những điểm mới đang được nghiên cứu trong dự thảo sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự, bao gồm việc mở rộng các vấn đề cần chứng minh, quy định cụ thể hơn về thu thập dữ liệu điện tử và phân quyền trong trưng cầu giám định.

LS. Hoàng Minh Hiển đưa ra đề xuất mang tính đột phá: xây dựng một Luật Chứng cứ riêng biệt áp dụng chung cho các chủ thể tham gia tố tụng hoặc thành lập Ngân hàng chứng cứ điện tử để đáp ứng yêu cầu của thời đại số.

LS. Nguyễn Văn Chiến nhấn mạnh nghệ thuật sử dụng chứng cứ đúng thời điểm và kiến nghị xây dựng quy trình bảo vệ luật sư, tránh rủi ro bị "tố ngược" khi người cung cấp chứng cứ thay đổi lời khai.

Tổng kết Hội thảo, NGƯT. PGS.TS. Nguyễn Minh Hằng khẳng định các tham luận và ý kiến đóng góp tại hội thảo mang giá trị thực tiễn rất cao, có thể tổng hợp thành 3 nhóm định hướng lớn: Thứ nhất, hoàn thiện thể chế gắn với thực thi pháp luật: Đổi mới tư duy tiếp cận từ "cải cách tư pháp" sang "hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật". Đóng góp ý kiến trực tiếp vào quá trình sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự, Luật Giám định tư pháp; đồng thời tiếp thu đề xuất nghiên cứu xây dựng Luật Chứng cứ trong tương lai. Thứ hai, Kết quả Hội thảo sẽ được ứng dụng ngay vào công tác đào tạo, các khoa, bộ môn chuyên môn tại Học viện Tư pháp tiếp thu toàn bộ kết quả hội thảo để nghiên cứu cập nhật chương trình học, đổi mới giáo trình học liệu và tổ chức các sinh hoạt chuyên môn chuyên sâu ngay trong thời gian tới. Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa Học viện Tư pháp với Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội và các tổ chức hành nghề để xây dựng các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng thu thập, đánh giá dữ liệu điện tử và kết luận giám định.