Hoàn thiện dữ liệu vùng trồng, tháo gỡ điểm nghẽn thực thi EUDR

Việt Nam đã bước đầu hình thành nền tảng dữ liệu phục vụ thực thi Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Tuy nhiên, từ dữ liệu vùng trồng đến khả năng chứng minh nguồn gốc và tính hợp pháp của sản phẩm vẫn còn khoảng cách đáng kể.

Xử lý kỹ thuật cho trái bưởi trước khi xuất khẩu tại Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu. (Ảnh: MINH ANH)

Xử lý kỹ thuật cho trái bưởi trước khi xuất khẩu tại Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu. (Ảnh: MINH ANH)

Làm sạch, chuẩn hóa, kết nối dữ liệu và tháo gỡ vướng mắc về hồ sơ đất đai đang là những nhiệm vụ cấp thiết để doanh nghiệp, người sản xuất đáp ứng yêu cầu của thị trường EU.

Đã có nền tảng nhưng dữ liệu còn phân tán

Theo bà Nguyễn Thị Hoài, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ngay sau khi Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu được EU ban hành 5/2023, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng kế hoạch hành động, phân công trách nhiệm cho các đơn vị liên quan. Trong đó, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phụ trách ngành hàng cà-phê, cao-su; Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm phụ trách gỗ và sản phẩm gỗ, bao gồm cả gỗ cao-su.

Cùng với việc ban hành hướng dẫn tạm thời cho các ngành hàng cà-phê, cao-su và hướng dẫn đối với ngành gỗ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp xây dựng nền tảng cơ sở dữ liệu Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu và truy xuất nguồn gốc. Hệ thống này cơ bản hoàn thành, được đánh giá an toàn thông tin và hoàn tất kiểm thử. Các đơn vị liên quan đang triển khai những bước tiếp theo để công bố vận hành chính thức.

Một nền tảng quan trọng khác là bản đồ ranh giới rừng năm 2020 phiên bản 1 và công cụ tra cứu chồng lấn bản đồ rừng. Ngày 20/10/2026, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đã công bố nền tảng WebGIS, hỗ trợ doanh nghiệp, người dân và địa phương đối chiếu vùng sản xuất với đất rừng, nhận diện những khu vực cần rà soát.

Bà Nguyễn Thị Hoài, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Bà Nguyễn Thị Hoài, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Dữ liệu vùng trồng cũng ghi nhận những kết quả bước đầu, theo thống kê của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, tính đến cuối tháng 10/2026, cả nước có khoảng 400.000ha cà-phê được xây dựng cơ sở dữ liệu gắn với tọa độ địa lý vùng trồng, chiếm hơn 50% diện tích cà-phê cả nước. Đối với cao-su, hơn 300.000ha cao-su đại điền của Tập đoàn Công nghiệp Cao-su Việt Nam và các doanh nghiệp lớn đã có dữ liệu và tọa độ địa lý; phần lớn diện tích này gắn với các chứng nhận của doanh nghiệp.

Những con số trên cho thấy nỗ lực chuẩn bị của cơ quan quản lý và các ngành hàng. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Hoài, việc thu thập được dữ liệu mới chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn hiện nay là xác minh, làm sạch, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp, địa phương với hệ thống chung, bảo đảm phục vụ hiệu quả quá trình thẩm định của doanh nghiệp.

Gỡ nút thắt hồ sơ đất đai và kết nối dữ liệu

Một trong những khó khăn đáng chú ý là hồ sơ đất đai và lịch sử sử dụng đất chưa đầy đủ. Một số diện tích cà-phê đã canh tác ổn định trước ngày 31/12/2020 nhưng chưa có đủ giấy tờ chứng minh tính hợp pháp. Có trường hợp diện tích từng nằm trong quy hoạch ba loại rừng, sau đó được đưa ra khỏi quy hoạch nhưng hồ sơ đất đai chưa được chỉnh lý đồng bộ.

Bên cạnh đó, dữ liệu vùng trồng hiện được nhiều địa phương và doanh nghiệp thu thập trên các nền tảng khác nhau, chưa thống nhất về cấu trúc và các trường thông tin. Vì vậy, việc tích hợp vào hệ thống chung còn hạn chế. Theo đại diện cơ quan quản lý, dữ liệu được đưa lên hệ thống hiện nay cơ bản vẫn là dữ liệu thu thập trong giai đoạn thí điểm giữa Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật với Tổ chức Sáng kiến Thương mại Bền vững (IDH).

Khó khăn tiếp theo nằm ở khả năng kết nối kỹ thuật. Việt Nam còn thiếu nền tảng số quốc gia có khả năng liên thông đa ngành giữa dữ liệu đất đai, lâm nghiệp và trồng trọt. Đồng thời, một số nội dung kỹ thuật như dung sai, định nghĩa và bộ tiêu chí bản đồ nền vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn với EU.

Ở cấp độ sản xuất, nông hộ nhỏ, hợp tác xã và doanh nghiệp quy mô nhỏ còn hạn chế về nhân lực, kỹ thuật thu thập tọa độ, quản lý dữ liệu không gian và hồ sơ truy xuất nguồn gốc. Đây là thách thức đáng kể bởi nông hộ nhỏ lẻ vẫn là lực lượng sản xuất, cung ứng nguyên liệu quan trọng, nhất là đối với ngành cà-phê.

Từ thực tế này, bà Nguyễn Thị Hoài cho rằng nhiệm vụ trọng tâm không chỉ là mở rộng số lượng hộ và diện tích có dữ liệu, mà phải bảo đảm dữ liệu có thể kiểm chứng, đồng bộ và kết nối với hệ thống truy xuất của từng chuỗi ngành hàng. Các doanh nghiệp cần chủ động sử dụng nền tảng WebGIS để rà soát vùng nguyên liệu, nhận diện khu vực có nguy cơ chồng lấn, kịp thời phối hợp cơ quan chuyên môn và địa phương xác minh.

Tính đến cuối tháng 10/2026, cả nước có khoảng 400.000ha cà-phê được xây dựng cơ sở dữ liệu gắn với tọa độ địa lý vùng trồng. (Ảnh: THƯƠNG MAI)

Tính đến cuối tháng 10/2026, cả nước có khoảng 400.000ha cà-phê được xây dựng cơ sở dữ liệu gắn với tọa độ địa lý vùng trồng. (Ảnh: THƯƠNG MAI)

Đặc biệt, cần phân biệt rõ cảnh báo chồng lấn trên bản đồ không đồng nghĩa với kết luận vi phạm. Việc xác định chính xác phải dựa trên kiểm tra thực tế, hồ sơ nguồn gốc đất và tình trạng sản xuất, trong đó có những trường hợp trồng xen canh hoặc sản xuất nông lâm kết hợp.

Tạo điều kiện để nông hộ nhỏ lẻ tham gia chuỗi cung ứng bền vững

Để tháo gỡ những điểm nghẽn trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định một số nhiệm vụ trước mắt. Trước hết là sớm đưa hệ thống cơ sở dữ liệu Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu và truy xuất nguồn gốc vào vận hành chính thức; tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp, địa phương rà soát, đánh giá rủi ro vùng trồng cà-phê và cao-su, thu thập tọa độ địa lý, bổ sung hồ sơ, nhất là đối với cao-su tiểu điền và những khu vực còn vướng mắc về ranh giới đất rừng, hồ sơ đất đai.

Cùng với đó, cơ quan chức năng sẽ sớm hoàn thiện tài liệu hướng dẫn tuân thủ Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu cho ngành cà-phê. Hướng dẫn đối với ngành cao-su đã được ban hành. Bộ cũng tiếp tục phối hợp các đơn vị liên quan trao đổi, đàm phán với Ủy ban châu Âu và Phái đoàn EU tại Việt Nam về những khó khăn phát sinh, cơ chế phù hợp với đặc thù sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ của Việt Nam, đồng thời đề nghị phía EU xem xét công nhận các cơ sở dữ liệu của Việt Nam.

Theo bà Nguyễn Thị Hoài, về lâu dài, việc đáp ứng Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu phải gắn với quản lý vùng nguyên liệu, bảo vệ rừng và tổ chức sản xuất bền vững, thay vì chỉ là giải pháp kỹ thuật để phục vụ xuất khẩu trước mắt. Dữ liệu cần được cập nhật thường xuyên, dòng hàng qua các khâu giao dịch phải được giám sát chặt chẽ; mối liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng cần xác định rõ trách nhiệm, hài hòa lợi ích.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Lê Hằng, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Cà-phê DETECH, cho biết từ mùa vụ 2025-2026, doanh nghiệp đã thực hiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc đối với mạng lưới 7.500 nông hộ cà-phê Arabica Sơn La thuộc các chương trình chứng nhận Rainforest Alliance và 4C. Việc đáp ứng yêu cầu của khách hàng đòi hỏi doanh nghiệp phải có dữ liệu vị trí địa lý theo đa giác, tọa độ GPS từng mảnh vườn, thông tin nông hộ, diện tích canh tác và hồ sơ thu mua để xác định nguồn nguyên liệu của từng lô hàng.

Tuy nhiên, để các doanh nghiệp triển khai thuận lợi hơn, bà Lê Hằng kiến nghị cần có hướng dẫn chính thức thống nhất, cập nhật và một nền tảng dữ liệu dùng chung, hạn chế tình trạng phải thu thập, kê khai trùng lặp, phát sinh chi phí. Doanh nghiệp cũng cần chuyển từ cách quản lý hồ sơ riêng lẻ sang số hóa và quản trị chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu có thể kiểm chứng.

Cùng quan điểm về vai trò của sự phối hợp, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho rằng những doanh nghiệp đã có kinh nghiệm xuất khẩu sang EU và thực hiện các yêu cầu quản trị rừng, gỗ hợp pháp có sự chuẩn bị tốt hơn. Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp có chuỗi cung ứng phức tạp hoặc ít xuất khẩu vào EU vẫn gặp khó khăn. Điều này cho thấy hỗ trợ kỹ thuật, trao đổi thông tin và phối hợp giữa các chủ thể có ý nghĩa quan trọng trong quá trình thực thi.

Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu không chỉ đặt ra yêu cầu đối với từng doanh nghiệp xuất khẩu mà còn đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, địa phương, hiệp hội, hợp tác xã và người sản xuất. Khi dữ liệu vùng trồng được xác minh, chuẩn hóa và kết nối xuyên suốt chuỗi cung ứng, doanh nghiệp mới có cơ sở vững chắc để chứng minh nguồn gốc sản phẩm. Quan trọng hơn, quá trình này cần bảo đảm người nông dân, nhất là các hộ sản xuất nhỏ, có đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng bền vững, qua đó giữ vững thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

KIM DUNG

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/hoan-thien-du-lieu-vung-trong-thao-go-diem-nghen-thuc-thi-eudr-post1004490.html