Hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa: 'Bệ đỡ' vững chắc để văn hóa phát triển

Đồng chí Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Nhìn lại chặng đường nhiệm kỳ 2021-2025, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy lập pháp, từ “làm văn hóa” sang “quản lý nhà nước về văn hóa”, nhằm kiến tạo một hành lang pháp lý thông thoáng, minh bạch, khơi thông nguồn lực cho sự phát triển bền vững.

Dấu ấn đột phá trong công tác lập pháp

Xác định công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm, ưu tiên hàng đầu trong nhiệm kỳ 2021-2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành tham mưu thực hiện hiệu quả nhiệm vụ lập pháp ngay từ khâu đề xuất chính sách. Những kết quả đạt được không chỉ tháo gỡ các “điểm nghẽn” của ngành mà còn tạo đà cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong giai đoạn tới.

Trao đổi về vấn đề này, đồng chí Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) khẳng định: “Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật về văn hóa là hoàn thiện cách sắp xếp, tổ chức các văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa bảo đảm sự cân đối, hài hòa, hiện đại, hợp lý, bao phủ được các lĩnh vực, hoạt động của ngành, các nội dung mới phát sinh trước tác động của cuộc cách mạng công nghệ và các xu hướng phát triển mới hiện nay”.

Mục tiêu cốt lõi là góp phần xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi, kiến tạo, tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi, bảo đảm quyền lợi chính đáng của nhân dân trong hưởng thụ văn hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Nhìn lại năm 2025 và cả nhiệm kỳ 2021-2025, có thể thấy khối lượng công việc mà ngành văn hóa đã thực hiện là vô cùng lớn. Bộ đã hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, tham mưu, đề xuất và chủ trì xây dựng số lượng văn bản đồ sộ nhất từ trước đến nay.

Cụ thể, Bộ đã trình cấp có thẩm quyền ban hành 5 Luật, bao gồm: Luật Điện ảnh (sửa đổi); Luật Phòng, chống bạo lực gia đình (sửa đổi); Luật Di sản văn hóa (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ; và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quảng cáo. Riêng năm 2025, ngành đã xây dựng 2 luật có ảnh hưởng lớn và thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quảng cáo và Luật Báo chí (sửa đổi).

Bên cạnh đó, hàng loạt văn bản dưới luật cũng được ban hành để đưa luật vào cuộc sống, bao gồm 1 Nghị quyết của Quốc hội (Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035), 34 Nghị định, 1 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ và 79 Thông tư. Kết quả này thể hiện sự chỉ đạo quyết liệt của Lãnh đạo Bộ, sự chủ động bám sát công việc của các đơn vị cũng như sự phối hợp tích cực của các cơ quan liên quan.

Điểm nổi bật trong nhiệm kỳ này là sự chuyển biến mạnh mẽ về tư duy. Lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã luôn quan tâm, trực tiếp chỉ đạo Vụ Pháp chế và các đơn vị tham mưu tập trung nâng cao chất lượng xây dựng thể chế, đổi mới nhận thức trong toàn ngành chuyển từ tư duy "làm văn hóa" sang "quản lý về văn hóa". Thông qua các cuộc giao ban định kỳ về công tác xây dựng pháp luật, những vướng mắc phát sinh đã được lắng nghe, trao đổi và xử lý kịp thời ngay từ khi đề xuất chính sách.

Hệ thống pháp luật về văn hóa ngày càng được hoàn thiện sẽ trở thành "bệ đỡ" vững chắc để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, là động lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa trong những năm qua, đặc biệt là giai đoạn 2024-2025, đã thể chế hóa kịp thời các quan điểm, chỉ đạo của Đảng. Các quy định pháp luật không chỉ nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước, mà còn góp phần ổn định môi trường đầu tư, thu hút nguồn lực và thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Phạm Cao Thái, nhiều quy định về văn hóa đã dần được cụ thể hóa, nội hàm quy định mang tính định lượng hơn - điều vốn được coi là rất khó đối với đặc thù hoạt động chuyên ngành văn hóa. Đáng chú ý, các văn bản mới ban hành đã mang lại nhiều cải cách đột phá về thủ tục hành chính, cắt giảm và đơn giản hóa giấy tờ, tạo thuận lợi tối đa cho người dân và doanh nghiệp.

Một minh chứng rõ nét cho tư duy quản lý mới là việc mạnh dạn cho phép "tự kiểm" trong một số hoạt động quản lý nhà nước. Ví dụ, cho phép doanh nghiệp tự phân loại phim trên không gian mạng khi đủ điều kiện, thay vì cơ chế tiền kiểm cứng nhắc như trước đây. Đồng thời, các quy định cũng tăng cường trách nhiệm của người có ảnh hưởng (KOLs) với cộng đồng khi tham gia hoạt động quảng cáo; quy định chặt chẽ việc sử dụng tiếng Việt trong quảng cáo để giữ gìn sự trong sáng của tiếng nước nhà; cũng như các quy định về bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.

Quy trình tham mưu, soạn thảo văn bản cũng ngày càng bài bản, tuân thủ đúng trình tự, thủ tục. Đặc biệt, hoạt động lấy ý kiến cho các dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật ngày càng đi vào thực chất. Tinh thần cầu thị, lắng nghe, kể cả những ý kiến phản biện trái chiều, đã được đề cao để tiếp thu, giải trình đầy đủ các ý kiến từ cơ quan, tổ chức và nhân dân.

Năm 2025 cũng ghi nhận những nỗ lực trong việc sắp xếp tinh gọn bộ máy. Ngành đã khẩn trương trình Chính phủ ban hành 2 Nghị định và Bộ trưởng ban hành 1 Thông tư liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, phục vụ cuộc “cách mạng” về tinh gọn bộ máy và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp. Tình trạng nợ đọng văn bản quy định chi tiết cũng đã giảm thiểu đáng kể nhờ các giải pháp theo dõi, đôn đốc thường xuyên và hiệu quả.

Nhận diện thẳng thắn những “điểm nghẽn”

Bên cạnh những thành tựu, từ thực tiễn thi hành pháp luật và trước những thay đổi nhanh chóng của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, Vụ trưởng Phạm Cao Thái cũng thẳng thắn chỉ ra những vấn đề còn tồn tại cần giải quyết.

Thứ nhất, công tác rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở một số nơi còn chưa được quan tâm đúng mức, thiếu tính chủ động. Điều này dẫn đến việc chậm thể chế hóa kịp thời những quan điểm, chủ trương của Đảng; một số văn bản phát sinh bất cập trong thực tiễn nhưng chậm được đề xuất sửa đổi, gây ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và quyền lợi của người dân, doanh nghiệp.

Thứ hai, công tác xây dựng văn bản đôi khi chưa tuân thủ nghiêm ngặt quy trình. Các báo cáo rà soát, đánh giá tác động pháp luật còn mang tính hình thức. Do thiếu sự nghiên cứu bài bản hệ thống pháp luật hiện hành và các điều ước quốc tế, nhiều đề xuất chính sách đặc thù của ngành văn hóa đã không được các cơ quan chủ trì chấp thuận, dẫn đến các chính sách ưu đãi còn chung chung, thiếu sức thuyết phục.

Thứ ba, khâu tổ chức thi hành pháp luật chưa gắn kết chặt chẽ với việc hướng dẫn thực hiện. Việc hướng dẫn pháp luật có lúc, có nơi còn chậm, nội dung khó hiểu, gây lúng túng trong triển khai. Công tác sơ kết, tổng kết thi hành văn bản còn chưa toàn diện, dẫn đến các đề xuất sửa đổi thiếu triệt để, làm giảm "tuổi thọ" của văn bản pháp luật. Ngoài ra, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở một số cơ quan vẫn còn hình thức, chưa linh hoạt bám sát các vấn đề dư luận quan tâm và chưa thu hút được nguồn lực xã hội tham gia.

Hệ thống pháp luật về văn hóa ngày càng được hoàn thiện cũng góp phần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn văn hóa trong nhiều năm qua, tạo điều kiện cho văn hóa phát triển.

Tầm nhìn và giải pháp cho giai đoạn mới

Bước sang năm 2026 và những năm tiếp theo, để thực hiện Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, ngành văn hóa, thể thao và du lịch xác định những định hướng chiến lược quan trọng.

Vụ trưởng Phạm Cao Thái nhấn mạnh: “Hệ thống pháp luật về văn hóa là việc thể chế hóa thực hiện các nghị quyết của Đảng, góp phần chấn hưng phát triển văn hóa, đáp ứng yêu cầu về hội nhập quốc tế”. Công tác hoàn thiện pháp luật phải bảo đảm tính kế thừa, dựa trên nền tảng hiện có kết hợp với quan điểm mới về hệ thống pháp luật kiến tạo, đơn giản hóa và cắt giảm triệt để thủ tục hành chính để phục vụ người dân.

Một trong những giải pháp trọng tâm là chuyển dịch phương thức quản lý. Pháp luật về văn hóa cần phải chi tiết, cụ thể hóa các nội dung cấm, hướng dẫn tiêu chí, tiêu chuẩn để tổ chức, cá nhân có cơ sở tự thẩm định sản phẩm văn hóa. Ngành sẽ thích ứng với xu thế chuyển dần từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Theo đó, sẽ lựa chọn một số điều kiện kinh doanh để chuyển thành tiêu chuẩn, quy chuẩn; cơ quan nhà nước sẽ không cấp phép mà để tổ chức, cá nhân tự bảo đảm áp dụng, cơ quan quản lý chỉ tập trung kiểm tra, giám sát thực hiện.

Về định hướng hoàn thiện pháp luật theo chuyên đề, ngành sẽ tập trung nghiên cứu, rà soát các quy định về phát triển công nghiệp văn hóa. Từ đó, đề xuất xây dựng văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt, tiến tới có thể xây dựng Luật điều chỉnh về công nghiệp văn hóa, hoặc Luật về văn hóa, Luật điều chỉnh về nghệ thuật trên cơ sở các luật và nghị định chuyên ngành đã có.

Đồng thời, ngành sẽ tập trung rà soát để ban hành các văn bản còn thiếu và cập nhật các văn bản phù hợp với sự phát triển của xã hội. Ví dụ như cập nhật danh mục dịch vụ công, ban hành định mức kinh tế-kỹ thuật, xây dựng cơ chế kiểm tra giám sát. Đặc biệt, cần quy định chi tiết các chính sách xã hội hóa hoạt động văn hóa và xây dựng các cơ chế đặc thù để phát triển các dịch vụ văn hóa khó thu hồi vốn, lợi nhuận thấp nhưng có ý nghĩa xã hội to lớn.

Cuối cùng, yếu tố con người vẫn là then chốt. Ngành sẽ chú trọng nâng cao năng lực đội ngũ công chức về xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật, đồng thời đẩy mạnh công tác truyền thông chính sách gắn với tuyên truyền, phổ biến và hướng dẫn thi hành pháp luật một cách thực chất, hiệu quả.

Sự hoàn thiện về cấu trúc hệ thống pháp luật văn hóa không chỉ là yêu cầu tự thân của ngành mà còn là mệnh lệnh của thực tiễn phát triển đất nước. Với những nền tảng đã tạo dựng trong nhiệm kỳ qua và tư duy kiến tạo mới, hệ thống pháp luật về văn hóa sẽ tiếp tục được hoàn thiện, trở thành bệ đỡ vững chắc để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, là động lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Hải Phong