Hoàn thiện Luật Bưu chính: Phát triển hạ tầng thiết yếu gắn với bảo đảm an ninh, an toàn và phục vụ nhân dân

Giải quyết yêu cầu về an ninh, an toàn và bảo đảm khả năng tiếp cận của mọi người dân

Theo thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ tại hội nghị truyền thông chính sách tháng 8/2026, thư tín hiện chiếm dưới 10% tổng sản lượng bưu chính, gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%; doanh thu toàn ngành ước đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Điều này cho thấy sự chuyển đổi sâu sắc về tính chất, quy mô và vai trò của bưu chính.

Quang cảnh phiên họp toàn thể của Quốc hội. Ảnh: Hồ Long

Bưu chính không chỉ phục vụ nhu cầu liên lạc, trao đổi hàng hóa mà còn trực tiếp hỗ trợ tiêu thụ nông sản, phát triển thương mại điện tử, mở rộng thị trường cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, hợp tác xã. Một sản phẩm được sản xuất tại vùng sâu, vùng xa có thể đến tay người tiêu dùng ở các thành phố hoặc được đưa ra nước ngoài thông qua hệ thống bưu chính hiện đại.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng gồm 8 chương, 51 điều, với những định hướng quan trọng như mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập, hoàn thiện quy định về dịch vụ thu hộ, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và đẩy mạnh định danh, truy vết bưu gửi. Đây là những thay đổi nhằm chuyển phương thức quản lý từ chủ yếu là kiểm soát bằng thủ tục hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, trách nhiệm của doanh nghiệp và mức độ rủi ro trong kinh doanh.

Tuy nhiên, để bưu chính thực sự trở thành hạ tầng thiết yếu, việc hoàn thiện Luật phải giải quyết đồng thời những yêu cầu về an ninh, an toàn, đổi mới công nghệ và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ của mọi người dân.

Với số lượng bưu gửi lớn, hoạt động vận chuyển qua nhiều địa bàn, nhiều khâu trung chuyển và sự tham gia của nhiều tổ chức, cá nhân, mạng lưới bưu chính có thể bị lợi dụng để vận chuyển ma túy, vũ khí, vật liệu nổ, hàng cấm, hàng giả, hàng hóa không rõ nguồn gốc hoặc những vật phẩm, cấu kiện dùng cho hoạt động phạm tội.

Sự phát triển của thương mại điện tử, nền tảng số cũng làm xuất hiện những thủ đoạn vi phạm mới. Người gửi và người nhận có thể giao dịch từ xa, sử dụng thông tin gian dối hoặc lợi dụng các khâu trung gian để che giấu nguồn gốc hàng hóa. Nếu thiếu cơ chế định danh, truy vết và công tác phối hợp thì sẽ rất khó khăn trong phát hiện, ngăn chặn các hành vi vi phạm.

Vì vậy, cần tiếp tục quy định rõ hơn trách nhiệm phòng ngừa, phát hiện, thông báo và phối hợp xử lý hành vi lợi dụng dịch vụ bưu chính để xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trong Chương V của dự thảo Luật quy định về bảo đảm an ninh, an toàn hoạt động bưu chính.

Doanh nghiệp có trách nhiệm xây dựng quy trình nhận diện nguy cơ mất an toàn, tiếp nhận cảnh báo, thông báo kịp thời cho cơ quan chức năng khi phát hiện vi phạm. Có cơ chế bảo toàn dữ liệu truy vết, ghi nhận quá trình tiếp nhận, vận chuyển, bàn giao bưu gửi để phục vụ điều tra, xác minh.

Quy định rõ trách nhiệm bảo đảm an toàn hệ thống thông tin, kiểm soát quyền truy cập, phòng ngừa lợi dụng vị trí công việc để đánh tráo, chiếm đoạt bưu gửi, tiết lộ thông tin khách hàng hoặc tiếp tay cho hoạt động phạm pháp.

Cần nghiên cứu bổ sung hoạt động bưu chính công ích

Sự phát triển của khoa học, công nghệ làm thay đổi phương thức tổ chức và cung ứng dịch vụ bưu chính. Các trung tâm chia chọn tự động, trí tuệ nhân tạo, hệ thống định tuyến thông minh, phương tiện giao hàng tự động và thiết bị bay không người lái đang mở ra những khả năng mới.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại phát biểu tại hội trường

Sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV) vận chuyển bưu gửi sẽ rất hiệu quả đối với địa bàn giao thông khó khăn, vùng núi cao, hải đảo hoặc khu vực bị chia cắt do thiên tai, vận chuyển thuốc men, vật tư y tế, hàng hóa thiết yếu đến những địa điểm mà phương tiện đường bộ không đi được.

Tuy nhiên, vận chuyển bằng UAV đặt ra những vấn đề pháp lý về an toàn bay, bảo vệ con người và tài sản trên mặt đất, bảo mật dữ liệu, kiểm soát hành trình, xử lý sự cố và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Vì vậy, cần nghiên cứu bổ sung quy định về hoạt động bưu chính bằng UAV trong dự thảo Luật, theo hướng xác định trách nhiệm của doanh nghiệp đối với bưu gửi, quá trình vận chuyển và xử lý sự cố khi sử dụng UAV.

Khi xảy ra lũ lụt, sạt lở hoặc thiên tai trên diện rộng, nhu cầu vận chuyển lương thực, thực phẩm, thuốc men, vật tư y tế và hàng hóa thiết yếu đến khu vực bị ảnh hưởng thường tăng cao. Trong khi đó, hệ thống giao thông bị chia cắt, vận tải gián đoạn, lúc này doanh nghiệp bưu chính có thể trở thành lực lượng hỗ trợ quan trọng trong vận chuyển, phân phối hàng cứu trợ.

Chính vì vậy, cần nghiên cứu bổ sung hoạt động bưu chính công ích, trong đó quy định trách nhiệm xây dựng phương án duy trì mạng lưới, phối hợp vận chuyển hàng cứu trợ và tham gia cung ứng dịch vụ thiết yếu khi xảy ra thiên tai, thảm họa.

Giai đoạn 2020 - 2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, trong đó bưu gửi là gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%.Ảnh: baochinhphu.vn

Tại nhiều địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, bưu chính là cầu nối giúp người dân tiếp cận thị trường, dịch vụ công, thương mại điện tử và các tiện ích số. Đối với người nông dân, bưu chính giúp đưa nông sản đến người tiêu dùng. Đối với người cao tuổi, người khuyết tật và những người còn hạn chế kỹ năng số, điểm phục vụ bưu chính trực tiếp vẫn giữ vai trò quan trọng.

Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện bưu chính công cộng, điểm phục vụ bưu chính đa năng và dịch vụ bưu chính phổ cập. Cần xác lập nguyên tắc bảo đảm người dân có khả năng tiếp cận dịch vụ bưu chính trên địa bàn xã, cho phép tổ chức điểm phục vụ theo những mô hình linh hoạt, phù hợp với điều kiện dân cư, địa hình. Không nhất thiết các xã đều phải có một điểm bưu chính riêng mà phát triển điểm phục vụ bưu chính đa năng, lưu động.

Sửa đổi Luật Bưu chính lần này chuyển tư duy từ quản lý một ngành dịch vụ chuyển phát sang quản lý và phát triển hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển và đổi mới sáng tạo vừa nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật; bảo đảm quốc phòng, an ninh và thúc đẩy phát triển đất nước nhanh, bền vững.