Hoàn thiện pháp luật, tăng năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Đội Quản lý thị trường số 2 kiểm tra một cửa hàng kinh doanh trên phố Hàng Đào. Ảnh: Trần Việt

Hàng giả không còn dễ nhận diện

Hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ không phải vấn đề mới, nhưng cách thức sản xuất, quảng bá, phân phối và tiêu thụ đã thay đổi nhanh chóng cùng với thương mại điện tử, mạng xã hội, chuyển phát và thanh toán số.

Theo TS Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), hàng hóa giả mạo ngày càng có thể được tổ chức sản xuất, phân phối và tiêu thụ theo những chuỗi phân tán, linh hoạt, khó nhận diện. Ông cho rằng giao dịch có thể diễn ra trên môi trường số nhưng hàng hóa lại được lưu thông ngoài thực tế thông qua bưu gửi nhỏ lẻ, chuyển phát nhanh. Sự phổ biến của livestream, KOL và KOC cũng tạo thêm kênh để hàng giả tiếp cận người tiêu dùng. Vì thế, xử lý hàng giả mạo không thể chỉ tập trung ở cửa hàng, chợ hay khâu cuối của quá trình lưu thông mà phải bao quát từ phát hiện, ghi nhận thông tin, xác minh, xác định quyền, giám định khi cần thiết đến xử lý theo thẩm quyền, bao phủ cả hàng hóa qua biên giới, thị trường trong nước và môi trường trực tuyến.

TS Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Một cách nhận diện tưởng như đơn giản nhưng dễ dẫn đến sai lệch là dựa vào chất lượng sản phẩm. Bà Nguyễn Thị Minh Hằng, Phó Trưởng phòng Giám định Sở hữu trí tuệ, Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia cho biết, với sự phát triển của công nghệ hiện nay, hàng hóa giả mạo có thể có chất lượng không thua kém hàng thật. Do đó, chất lượng không phải căn cứ để xác định một sản phẩm có phải hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ hay không.

Về pháp lý, cũng cần phân biệt hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ với hàng hóa có yếu tố xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Theo Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ, hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ gồm hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý và hàng hóa sao chép lậu. Đối với hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, việc xác định phải căn cứ vào nhãn hiệu được bảo hộ, phạm vi hàng hóa được bảo hộ, dấu hiệu gắn trên hàng hóa và việc sử dụng dấu hiệu có được chủ sở hữu cho phép hay không.

Như vậy, một sản phẩm có chất lượng thấp chưa đương nhiên là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu; ngược lại, một sản phẩm được làm với chất lượng tốt cũng không vì thế trở thành hàng hóa chính hiệu. Việc xác định phải dựa trên các căn cứ của pháp luật sở hữu trí tuệ.

Đáng chú ý, dấu hiệu vi phạm ngày càng xuất hiện ngay trên không gian mạng. Nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý có thể bị sử dụng trái phép trên website, sàn giao dịch thương mại điện tử, mạng xã hội để quảng cáo, chào bán hàng hóa, dịch vụ. Hình ảnh, video về hàng hóa xâm phạm cũng có thể được đăng tải để tiếp cận người mua.

Theo bà Nguyễn Thị Minh Hằng, việc nhận diện vi phạm trên môi trường mạng không chỉ đòi hỏi biết dấu hiệu xâm phạm mà còn phải nhận biết phương thức, thủ đoạn thường gặp và cách ghi nhận thông tin ban đầu. Một dạng hành vi khác là chiếm hữu, sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ hoặc chỉ dẫn địa lý nhằm lợi dụng uy tín, danh tiếng của chủ thể quyền để thu lợi bất chính.

Lực lượng Quản lý thị trường thành phố Hà Nội kiểm tra kho mỹ phẩm, nước hoa nhập lậu tại 64 Hàng Giấy.

Trong bối cảnh đó, người tiêu dùng cũng đứng trước một lựa chọn không đơn giản. Vì vậy, nâng cao nhận thức không chỉ nhằm giúp người tiêu dùng nhận biết hàng giả mà còn phải từng bước hình thành thói quen không sử dụng hàng hóa giả mạo. Đây là một trong những yếu tố quyết định khả năng thu hẹp “đất sống” của hàng giả.

Từ hoàn thiện pháp luật đến tăng năng lực thực thi

Để xử lý hiệu quả vấn đề này, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ không chỉ nằm ở khâu xử lý vụ việc mà còn bắt đầu từ việc tạo dựng hành lang pháp lý và điều kiện để quyền sở hữu trí tuệ được xác lập, thực thi thuận lợi.

Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành lần đầu năm 2005, đã qua 4 lần sửa đổi, bổ sung và hiện Bộ Khoa học và Công nghệ đang chủ trì xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ lần thứ 5. Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh, việc sửa đổi nhằm tiếp tục thể chế hóa các chủ trương về cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh, tinh gọn bộ máy, đồng thời thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Dự thảo dự kiến bãi bỏ 18 thủ tục hành chính, cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp trong đăng ký, xác lập và thực hiện quyền sở hữu trí tuệ.

Việc đơn giản hóa thủ tục không tách rời yêu cầu bảo vệ quyền. Khi việc đăng ký, xác lập quyền thuận lợi hơn, doanh nghiệp và người dân có thêm điều kiện để chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ; đồng thời tạo cơ sở rõ ràng hơn cho các cơ quan thực thi khi xác minh quyền và xử lý hành vi xâm phạm.

Ở khâu thực thi, vai trò của Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục được đặt ra trong việc nâng cao năng lực nhận diện và phối hợp giữa các cơ quan. Theo Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ và Thông báo kết luận số 287/TB-VPCP, Bộ được giao chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu, phấn đấu hoàn thành và đưa vào vận hành trong năm 2026.

Bộ cũng được giao nghiên cứu cơ chế phối hợp liên ngành; hướng dẫn, tư vấn cho tổ chức, cá nhân các biện pháp thực thi bảo vệ quyền; tổ chức tập huấn nâng cao kiến thức, kỹ năng và khả năng nhận diện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Lực lượng chức năng thu giữ nhiều sản phẩm giả mạo các nhãn hiệu đã được bảo hộ tại Hà Nội. Ảnh: Lưu Quyên

Đây là yêu cầu xuất phát từ chính thực tế thực thi. Hàng hóa giả mạo có thể đi qua nhiều kênh, trong khi việc xác định hành vi xâm phạm đòi hỏi kiến thức chuyên môn. Theo TS Nguyễn Hữu Cẩn, không một cơ quan đơn lẻ có thể thực hiện hiệu quả toàn bộ chuỗi từ phát hiện đến xử lý. Mỗi cơ quan cần thực hiện đúng chức năng, thẩm quyền, nhưng thông tin phải được chuyển tiếp đầy đủ giữa các khâu.

Với môi trường số, yêu cầu này càng rõ khi việc thực thi phải tính đến tài khoản, gian hàng, nền tảng, website, quảng cáo, thanh toán và giao nhận. Cán bộ cơ sở trước hết cần nhận diện dấu hiệu nghi vấn, ghi nhận và bảo toàn thông tin, chứng cứ ban đầu, sau đó chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền thay vì tự đưa ra kết luận cuối cùng về xâm phạm quyền.

Như vậy, hiệu quả của chống hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ nằm ở việc quyền được xác lập thuận lợi hơn, chủ thể quyền có khả năng tự bảo vệ tốt hơn, cơ quan thực thi có đủ thông tin và năng lực nhận diện, còn người tiêu dùng có đủ nhận thức để không trở thành người duy trì thị trường hàng giả.