Hoàn thiện quy định về hóa đơn xây dựng, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ thuế
Quy định về thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt gắn với thời điểm nghiệm thu, bàn giao khối lượng hoàn thành. Tuy nhiên, trong thực tế, việc nghiệm thu và xác định giá trị thanh toán không phải lúc nào cũng diễn ra đồng thời. Từ góc độ tài chính – kế toán, vấn đề đặt ra là cần có cơ chế phù hợp để doanh nghiệp vừa tuân thủ thời điểm lập hóa đơn, vừa bảo đảm xác định chính xác giá trị giao dịch và nghĩa vụ thuế.

Bà Phạm Thị Quyên- Chuyên gia tài chính độc lập (nguyên Trưởng phòng thanh tra 3, Thanh tra Kiểm toán Nhà nước).
Quy định về thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt gắn với thời điểm nghiệm thu, bàn giao khối lượng hoàn thành. Tuy nhiên, trong thực tế, việc nghiệm thu và xác định giá trị thanh toán không phải lúc nào cũng diễn ra đồng thời. Từ góc độ tài chính – kế toán, vấn đề đặt ra là cần có cơ chế phù hợp để doanh nghiệp vừa tuân thủ thời điểm lập hóa đơn, vừa bảo đảm xác định chính xác giá trị giao dịch và nghĩa vụ thuế.
Nghiệm thu và xác định giá trị: Hai công việc không phải lúc nào cũng đồng thời
Trong hoạt động xây dựng, nghiệm thu và xác định giá trị khối lượng hoàn thành có mối quan hệ chặt chẽ nhưng khác nhau về nội dung.
Nghiệm thu nhằm xác nhận kết quả thực hiện công việc theo yêu cầu kỹ thuật, chất lượng và hợp đồng. Trong khi đó, việc xác định giá trị thanh toán phải căn cứ vào khối lượng hoàn thành, loại hợp đồng, đơn giá, phương pháp điều chỉnh giá và các công việc phát sinh.
Theo Điều 22, Điều 23 và Điều 24 Nghị định số 207/2026/NĐ-CP ngày 15/6/2026 của Chính phủ, pháp luật xây dựng có quy định riêng về nghiệm thu công việc xây dựng, nghiệm thu giai đoạn hoặc bộ phận công trình và nghiệm thu hoàn thành hạng mục, công trình xây dựng.
Đối với hợp đồng xây dựng, khoản 1 Điều 29 Nghị định số 210/2026/NĐ-CP ngày 15/6/2026 quy định hồ sơ thanh toán được lập phù hợp với từng loại hợp đồng, giá hợp đồng và thỏa thuận giữa các bên.
Đối với hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh, khoản 4 Điều 29 Nghị định này phân biệt biên bản nghiệm thu khối lượng, công việc hoàn thành với bảng tính đơn giá, giá đã điều chỉnh và các tài liệu liên quan đến việc xác định giá trị.
Đáng chú ý, điểm b khoản 4 Điều 28 Nghị định số 210/2026/NĐ-CP quy định trường hợp đến thời điểm thanh toán nhưng chưa đủ cơ sở xác định giá trị do thiếu dữ liệu điều chỉnh đơn giá, giá hợp đồng hoặc chưa đủ thời gian xác định chất lượng sản phẩm thì giá trị thanh toán có thể được tạm xác định trên cơ sở đơn giá, giá hợp đồng tại thời điểm giao kết.
Cần lưu ý, cơ chế tạm xác định giá trị thanh toán này được quy định đối với hợp đồng thuộc dự án đầu tư công, dự án PPP, không phải quy định áp dụng mặc nhiên cho mọi hợp đồng xây dựng.
Như vậy, pháp luật về hợp đồng xây dựng đã ghi nhận trường hợp khối lượng công việc hoàn thành được nghiệm thu nhưng chưa đủ căn cứ xác định ngay giá trị thanh toán chính thức.
Tuy nhiên, việc được tạm xác định giá trị thanh toán không đồng nghĩa doanh nghiệp được tự ý kéo dài thời điểm lập hóa đơn.
Bảo đảm thống nhất giữa thời điểm lập hóa đơn và xác định nghĩa vụ thuế
Theo điểm c khoản 4 Điều 9 Nghị định số 254/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026, thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt là thời điểm nghiệm thu, bàn giao công trình, hạng mục công trình hoặc khối lượng xây dựng, lắp đặt hoàn thành, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa.
Đối với thuế giá trị gia tăng (GTGT), khoản 6 Điều 16 Nghị định số 181/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 quy định thời điểm xác định thuế đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt, bao gồm cả đóng tàu, là thời điểm nghiệm thu, bàn giao công trình, hạng mục, khối lượng hoàn thành hoặc phần công việc thực hiện bàn giao, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa.
Khoản 3 Điều 7 Nghị định này quy định giá tính thuế GTGT đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt là giá trị công trình, hạng mục công trình hoặc phần công việc thực hiện bàn giao chưa có thuế GTGT, có phân biệt trường hợp bao thầu và không bao thầu nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị.
Đối với thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), điểm c khoản 1 Điều 5 Thông tư số 20/2026/TT-BTC ngày 12/3/2026 quy định thời điểm xác định doanh thu tính thuế đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt là thời điểm nghiệm thu công trình, hạng mục công trình hoặc khối lượng xây dựng, lắp đặt, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa.
Đồng thời, điểm k khoản 3 Điều 8 Nghị định số 320/2025/NĐ-CP ngày 15/12/2025 quy định doanh thu để tính thu nhập chịu thuế đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt là giá trị công trình, hạng mục công trình hoặc giá trị khối lượng xây dựng, lắp đặt được nghiệm thu.
"Các quy định về hóa đơn, thuế GTGT và thuế TNDN đều gắn thời điểm phát sinh nghĩa vụ tương ứng với việc nghiệm thu, bàn giao hoặc nghiệm thu khối lượng hoàn thành"
Có thể thấy, các quy định về hóa đơn, thuế GTGT và thuế TNDN đều gắn thời điểm phát sinh nghĩa vụ tương ứng với việc nghiệm thu, bàn giao hoặc nghiệm thu khối lượng hoàn thành
Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm doanh thu và nghĩa vụ thuế được ghi nhận kịp thời, không phụ thuộc vào việc doanh nghiệp đã nhận được tiền thanh toán hay chưa.
Tuy nhiên, từ thực tiễn kế toán xây dựng, vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu là cách xử lý đối với trường hợp khối lượng đã nghiệm thu, bàn giao nhưng chưa đủ dữ liệu khách quan để xác định giá trị chính thức.
Nếu doanh nghiệp chờ hoàn thành việc xác định giá trị mới lập hóa đơn, có thể phát sinh rủi ro lập hóa đơn không đúng thời điểm.
Ngược lại, nếu phải lập hóa đơn ngay khi chưa đủ căn cứ xác định giá trị, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc bảo đảm tính chính xác của số tiền ghi trên hóa đơn, giá tính thuế GTGT và doanh thu tính thuế TNDN.
Dù vậy, cần phân biệt trường hợp thực sự thiếu dữ liệu khách quan với trường hợp doanh nghiệp chậm hoàn thiện hồ sơ nội bộ khi đã có đầy đủ căn cứ tính giá.
Việc chưa hoàn thành bảng giá trị thanh toán, chưa được thanh toán hoặc chưa quyết toán toàn bộ công trình không đương nhiên là căn cứ để trì hoãn nghĩa vụ lập hóa đơn.
Thực tế này đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, hướng dẫn cụ thể hơn việc xác định giá trị khối lượng hoàn thành, bảo đảm thống nhất giữa quy định về nghiệm thu xây dựng và nghĩa vụ lập hóa đơn, kê khai thuế.

Ảnh minh họa.
Nghiên cứu cơ chế xác định giá trị có thời hạn, bảo đảm tính khả thi
Từ góc độ tài chính – kế toán, việc hoàn thiện quy định về thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng cần hướng đến hai yêu cầu: bảo đảm doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ thuế đúng thời hạn và có đủ căn cứ xác định chính xác giá trị giao dịch.
Trước hết, cần tiếp tục lấy thời điểm nghiệm thu, bàn giao làm mốc xác định khối lượng công việc hoàn thành, không chuyển thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế sang thời điểm thanh toán hoặc quyết toán toàn bộ công trình.
Đồng thời, cần hướng dẫn rõ sự khác biệt giữa nghiệm thu kỹ thuật trong quá trình thi công với nghiệm thu, bàn giao khối lượng hoàn thành theo hợp đồng.
Đối với khối lượng đã có đủ căn cứ xác định giá trị, doanh nghiệp phải lập hóa đơn theo đúng thời điểm pháp luật hiện hành quy định, không phụ thuộc vào việc đã thu được tiền hay chưa.
Riêng trường hợp khối lượng đã nghiệm thu, bàn giao nhưng thực sự chưa đủ dữ liệu khách quan để xác định giá trị, có thể nghiên cứu cơ chế cho phép doanh nghiệp hoàn thiện việc xác định giá trị trong thời hạn tối đa 7 ngày làm việc, tính từ ngày nghiệm thu, bàn giao.
"Việc nghiên cứu bổ sung cơ chế xác định giá trị có thời hạn không nhằm trì hoãn nghĩa vụ thuế mà hướng đến tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ chính xác, minh bạch, có căn cứ kiểm chứng"
Theo hướng đề xuất này, hóa đơn phải được lập ngay khi hoàn thành việc xác định giá trị và không muộn hơn thời hạn tối đa.
Đây là kiến nghị nghiên cứu sửa đổi, bổ sung chính sách, không phải thời hạn mà pháp luật hiện hành cho phép doanh nghiệp tự áp dụng.
Trường hợp hết thời hạn được đề xuất mà vẫn chưa có đủ dữ liệu xác định giá trị chính thức, cần nghiên cứu cơ chế tạm xác định giá trị trên cơ sở khối lượng đã nghiệm thu, đơn giá hợp đồng và phương pháp tính giá đã thỏa thuận.
Khi có đủ căn cứ xác định giá trị chính thức, doanh nghiệp thực hiện điều chỉnh hóa đơn và nghĩa vụ thuế theo quy định.
Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn phân biệt trường hợp điều chỉnh giá hợp pháp phát sinh sau nghiệm thu với trường hợp hóa đơn ban đầu lập sai; đồng thời xác định rõ kỳ kê khai thuế đối với khoản chênh lệch.
Việc nghiên cứu cơ chế mới cũng phải bảo đảm tính đồng bộ giữa quy định về hóa đơn, thuế GTGT và thuế TNDN.
Nếu chỉ bổ sung thời gian xác định giá trị trong quy định về hóa đơn mà không làm rõ thời điểm xác định nghĩa vụ thuế, vướng mắc có thể tiếp tục phát sinh, nhất là khi thời điểm nghiệm thu và thời điểm xác định giá trị thuộc hai kỳ tính thuế khác nhau.
Cơ chế được đề xuất cần đi kèm các điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Theo đó, hợp đồng phải quy định rõ phương pháp xác định giá trị; hồ sơ phải thể hiện thời điểm nghiệm thu, căn cứ tính giá và thời điểm hoàn thành việc xác định giá trị.
Việc chậm ký xác nhận hồ sơ hoặc chậm thanh toán không được trở thành lý do kéo dài thời điểm lập hóa đơn.
Từ thực tiễn này, Bộ Tài chính cần phối hợp với Bộ Xây dựng nghiên cứu hoàn thiện quy định theo đúng thẩm quyền, bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật xây dựng, hợp đồng, hóa đơn và thuế.
Nghiệm thu xác nhận kết quả công việc; xác định giá trị lượng hóa kết quả đó theo hợp đồng; còn hóa đơn phản ánh giá trị giao dịch và là chứng từ quan trọng phục vụ việc kê khai, kiểm tra nghĩa vụ thuế.
Ba công việc có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không phải lúc nào cũng hoàn thành đồng thời.
Vì vậy, việc nghiên cứu bổ sung cơ chế xác định giá trị có thời hạn không nhằm trì hoãn nghĩa vụ thuế mà hướng đến tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ chính xác, minh bạch, có căn cứ kiểm chứng.
Hoàn thiện chính sách theo hướng này sẽ góp phần bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người nộp thuế, phòng ngừa thất thu ngân sách nhà nước và nâng cao tính thống nhất, khả thi của pháp luật trong hoạt động xây dựng.
Nội dung: Bà Phạm Thị Quyên- Chuyên gia tài chính độc lập (nguyên Trưởng phòng thanh tra 3, Thanh tra Kiểm toán Nhà nước)
Trình bày: Mai Thoa
