Hoàn thiện thể chế, tạo đột phá cho chuyển đổi xanh

Các đại biểu trao đổi tại Phiên Tọa đàm của Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu. Ảnh: D.T

Gỡ điểm nghẽn, đẩy mạnh cải cách để thúc đẩy xanh hóa

Ngày 05/6, tại tỉnh Nghệ An, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”.

Phát biểu tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ NN&MT Lê Công Thành cho biết, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là yêu cầu khách quan, mà còn là lựa chọn chiến lược để Việt Nam nâng cao chất lượng tăng trưởng, sức chống chịu của nền kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải chuyển mạnh từ “cam kết” sang “hành động thực chất”, coi đây là chìa khóa để giải quyết hiệu quả các thách thức môi trường và biến đổi khí hậu. Theo Thứ trưởng, thành công không chỉ phụ thuộc vào việc ban hành chính sách đúng đắn mà quan trọng hơn là năng lực tổ chức thực hiện, với sự tham gia thực chất của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Thông điệp này được đặt ra trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước yêu cầu vừa duy trì tăng trưởng kinh tế, vừa thực hiện các cam kết quốc tế về phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Tại nhiều địa phương, áp lực môi trường ngày càng gia tăng cùng quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Tại Nghệ An, theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Đệ, tỉnh đang đối mặt với nhiều thách thức như: ô nhiễm cục bộ tại một số lưu vực sông, khu vực đô thị, làng nghề; áp lực xử lý chất thải rắn sinh hoạt ngày càng lớn; nguy cơ ô nhiễm không khí từ hoạt động công nghiệp, giao thông và xây dựng; cùng những tác động ngày càng rõ nét của các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu. Chỉ riêng năm 2025, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên địa bàn đã đạt gần 1.918 tấn mỗi ngày, tạo sức ép không nhỏ đối với hạ tầng môi trường.

Thực tiễn đó cho thấy, để giải quyết các vấn đề môi trường cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ thể chế phù hợp với yêu cầu phát triển mới và tạo động lực mạnh mẽ cho quá trình chuyển đổi xanh.

Liên quan đến vấn đề này, TS. Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ NN&MT cho biết, sau hơn 5 năm thực thi, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã mang lại nhiều thay đổi tích cực thông qua các công cụ như giấy phép môi trường, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) hay cơ chế phát triển thị trường carbon. Tuy nhiên, trước yêu cầu chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và mục tiêu Net Zero, nhiều quy định cần tiếp tục được hoàn thiện.

Theo đó, Dự thảo sửa đổi lần này tập trung vào 4 nhóm nội dung lớn gồm: cắt giảm thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp; hoàn thiện hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn; tăng cường quản lý chất lượng môi trường; đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Điểm đáng chú ý là tư duy quản lý đang được đề xuất thay đổi theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và quản lý rủi ro. Dự thảo Luật dự kiến bãi bỏ 9 thủ tục hành chính, giảm hơn một nửa thời gian giải quyết và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời cắt giảm trên 90% số dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép môi trường nhờ đơn giản hóa việc phân loại dự án theo tiêu chí môi trường. Song song với đó là việc đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, với phần lớn hoạt động thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường được giao về cấp tỉnh.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Lê Công Thành phát biểu tại Diễn đàn. Ảnh: D.T

Đồng quan điểm, ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, việc sửa đổi Luật lần này phải thực sự là một cuộc cách mạng về tư duy. Theo ông Thi, trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bước vào giai đoạn phát triển mới, không thể để các rào cản thể chế làm chậm quá trình phát triển. Luật cần chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “kiến tạo”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Quan trọng hơn, pháp luật phải tạo nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và sự hình thành các mô hình sản xuất xanh trong tương lai.

Từ góc độ địa phương, ông Nguyễn Duy Nhật - Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Nghệ An cho rằng, kinh nghiệm thực tiễn cho thấy hiệu quả của chính sách phụ thuộc rất lớn vào tính rõ ràng và khả năng thực thi. Những năm qua, việc triển khai Luật Bảo vệ môi trường tại Nghệ An đã giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tăng cường thanh tra, kiểm tra và kiểm soát môi trường. Tuy nhiên, địa phương vẫn gặp khó khăn trong quản lý chất thải rắn và phát triển hạ tầng xử lý môi trường. Vì vậy, việc sửa Luật cần hướng tới các quy định đồng bộ, dễ áp dụng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giữ vững nguyên tắc phân loại rác tại nguồn và bảo đảm sự thống nhất giữa các hệ thống pháp luật.

Thúc đẩy hành động mạnh mẽ để bảo vệ môi trường, phát triển bền vững

Cùng với yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ thể chế, các đại biểu cũng nhấn mạnh những hành động mạnh mẽ, thực chất của cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội chính là yếu tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi xanh.

Ông Nguyễn Phú Dương - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Thép Việt Nam cho biết, ngành thép là lĩnh vực có mức phát thải khí nhà kính lớn nên doanh nghiệp nhận thức rõ trách nhiệm trong việc thực hiện các cam kết giảm phát thải. Doanh nghiệp đã đầu tư đổi mới công nghệ sản xuất theo hướng tiết kiệm năng lượng, tăng cường tái chế, sử dụng hiệu quả nguyên liệu và từng bước chuyển đổi sang các nguồn nhiên liệu thân thiện hơn với môi trường. Theo ông Dương, giảm phát thải không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Quang cảnh Diễn đàn. Ảnh: D.T

Tương tự, ông Lê Hoàng Minh - Giám đốc điều hành Khối sản xuất Công ty cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk) cho biết, doanh nghiệp đã bắt đầu hành trình chuyển đổi xanh từ năm 2012, khi khái niệm này còn khá mới tại Việt Nam. Quá trình chuyển đổi được triển khai đồng thời từ thay đổi nhận thức người lao động, tối ưu hóa sử dụng năng lượng đến đổi mới công nghệ sản xuất. Việc sử dụng nhiên liệu sinh khối thay thế nhiên liệu hóa thạch, đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng và ứng dụng các hệ thống tự động hóa đã giúp doanh nghiệp giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Từ góc nhìn nghiên cứu chính sách, PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược NN&MT (Bộ NN&MT) đánh giá dư địa giảm phát thải của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất, năng lượng và nông nghiệp. Ông Thọ cũng cho biết thị trường carbon và tín chỉ carbon sẽ mở ra cơ hội đáng kể cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là khả năng tiếp cận nguồn lực, từ tài chính xanh, công nghệ xanh đến các tiêu chuẩn kỹ thuật về phát thải thấp. Khi hệ sinh thái chính sách về kinh tế carbon thấp và tăng trưởng xanh được hoàn thiện, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị xanh toàn cầu.

Chia sẻ thêm về việc vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon trong nước, ông Nguyễn Tuấn Quang - Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ NN&MT cho biết, nhiều điều kiện về thể chế, hạ tầng dữ liệu và cơ chế giám sát đã được chuẩn bị. Nếu các thủ tục còn lại được hoàn tất đúng tiến độ, sàn giao dịch carbon trong nước có thể được vận hành thí điểm ngay trong tháng 6. Đây được xem là bước đi quan trọng giúp hình thành công cụ thị trường để thúc đẩy giảm phát thải, tạo động lực kinh tế cho các hoạt động chuyển đổi xanh và hiện thực hóa các cam kết khí hậu của Việt Nam./.